Dòng thiền Trúc Lâm do vua Trần Nhân Tông (1258 - 1308) sáng lập vào cuối thế kỷ 13 và dần mất dấu vào giữa thế kỷ 20. Hòa thượng Thích Thanh Từ là người có công lớn phục hưng thiền phái này. Ông đã khai lập và trùng tu nhiều thiền viện lớn trong và ngoài nước.
Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt nằm trên núi Phụng Hoàng - ký họa của KTS Nguyễn Khánh Vũ
Theo sử liệu thiền môn, năm 1987, hòa thượng Thích Thanh Từ nằm mộng thấy mình ôm cổ một con chim phụng hoàng lớn và cất cánh bay lên không trung. Tỉnh giấc, ông khởi tâm muốn tìm một nơi thanh tịnh tại đây để tăng ni tu tập. Trùng hợp là khi đi khảo sát, KTS Trần Đức Lộc đã giới thiệu khu vực đỉnh núi mang tên Phụng Hoàng.Dù chỉ mới xây cách đây hơn 30 năm, thiền viện này mang tham vọng phục hưng một dòng thiền cũ: Thiền phái Trúc Lâm do vua Trần Nhân Tông sáng lập cuối thế kỷ 13, gắn tinh thần Phật tại tâm, nhập thế (làm tròn việc đời mà vẫn giữ được cốt lõi tu tập).
Cổng tam quan vào Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt - ký họa của KTS Trần Xuân Hồng
Theo Cổng thông tin Phật giáo, đây là thiền viện lớn nhất cả nước về không gian lẫn quy mô tu tập. Đáng chú ý, bản phác thảo đầu tiên có sự tham gia của KTS Ngô Viết Thụ - người thiết kế Dinh Thống Nhất. Trong khi đó, KTS Vũ Xuân Hùng đã thiết kế những mái cong thanh thoát, đậm chất kiến trúc gỗ cổ truyền VN.Để đến chánh điện, du khách có thể đi lối phụ từ bến xe. Nhưng người muốn trải nghiệm đúng tinh thần thiền sẽ chọn trục thần đạo từ bến đò hồ Tuyền Lâm qua 3 lớp cổng tam quan để lên đến sân trước chánh điện. Khi lên núi, vô tình hay hữu ý, khách phải tập trung vào nhịp thở để vượt 222 bậc thang đá, từ đó mà rũ bỏ bớt chuyện đời thường.Khu đất khoảng 24 ha nhưng phần xây dựng thực tế chỉ khoảng 2 ha, còn lại là cây xanh và cảnh quan.
Mái cong thanh thoát, đậm chất kiến trúc gỗ cổ truyền VN - ký họa của KTS Phan Đình Trung
Khu đất khoảng 24 ha nhưng phần xây dựng thực tế chỉ khoảng 2 ha - ký họa của NTK Lê Quang Khánh
Thiền viện được chia làm 4 khu: Ngoại viện (đón khách), tịnh thất của Viện trưởng, Nội viện Tăng và Nội viện Ni. Khu vực nội viện "nội bất xuất, ngoại bất nhập", du khách không được phép vào để đảm bảo sự tĩnh lặng tuyệt đối cho các thiền sinh.
Tháp xá lợi trong Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt - ký họa của KTS Linh Hoàng
Toàn cảnh thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt - ký họa của KTS Phan Đình Trung
