Nỗi đau trong hội xuân
Mới đây, một đô vật đã bất tỉnh sau khi bị đối thủ quật ngã trên sàn đấu vật trong khi tham gia thi đấu tại hội làng thôn Thái Lai, xã Kim Anh, Hà Nội. Dù được đưa đi cấp cứu tại bệnh viện, nhưng người này đã tử vong ngày 27.2, để lại nỗi đau ngày hội làng chứ không phải niềm vui mùa xuân như đáng lẽ lễ hội phải như vậy.
Nhiều bình luận của cư dân mạng liên tiếp được đưa ra, đặt câu hỏi về tính an toàn của một sân chơi khi xem những hình ảnh còn lại ở hội làng. Có ý kiến cho rằng sân đấu trên nền đất cứng sẽ không an toàn, phải may mắn mới không gây ra chấn thương. Điều này cũng khác với các sàn đấu đối kháng mạnh nhưng có giảm chấn nên người chơi khi ngã ít bị tác động. Một ý kiến khác cho rằng các VĐV tham gia phải qua lớp huấn luyện để giảm thiểu rủi ro. Các ý kiến cũng đồng tình các môn đối kháng chỉ cần không may tác động vào chỗ hiểm hoặc sai tư thế là có thể dẫn đến tử vong… Thậm chí có người cho rằng nếu vật ở hội làng nguy hiểm như thế này thì… bỏ đi cho rồi.
Sự cố ở hội làng Thái Lai khiến hội không còn vui
ẢNH: CHỤP MÀN HÌNH
Một chuyên gia di sản phi vật thể cho biết các môn đối kháng trong hội làng có nhiều, như: võ, vật, kéo co, vật cầu… Chúng cũng có các nguyên tắc, thông thường được thể hiện qua việc khiêm cung, tôn trọng, không triệt hạ.
Vấn đề là các nguyên tắc khiêm cung, tôn trọng, không triệt hạ này dù không vi phạm cấm kỵ hay thuần phong mỹ tục gì, cũng chưa được thể hiện thành các niêm luật, hàng rào kỹ thuật chặt chẽ. Chẳng hạn, với vật, không có các quy định về hạng cân thi đấu, trong khi thi đấu vật chuyên nghiệp chia các hạng cân rất rõ ràng, các VĐV cũng phải giữ cân, ép cân rất nghiêm ngặt khi muốn thi đấu ở hạng cân nhất định.
Tuy nhiên, không chỉ môn đối kháng mới nguy hiểm tính mạng. Một môn thi đấu truyền thống rất "hội làng" khác là thi bắt vịt cũng có nguy cơ. Đặc biệt khi nó được tổ chức vào dịp tết, và ở miền Bắc lúc đó tiết trời có thể lạnh, người chơi hoàn toàn có thể gặp các vấn đề về tim mạch, tai biến trong khi tham gia trò chơi này. Tư liệu ảnh cho thấy trong khi các đội thi ở trần dầm nước bắt vịt thì trên bờ người xem đang mặc áo khoác ấm, nhiệt độ khoảng hơn 10oC là chuyện bình thường. Bắt vịt là trò chơi khá phổ biến trong hội làng.
Trò chơi bắt vịt trong hội làng nếu diễn ra trong thời tiết lạnh giá có thể gây nguy hiểm
ẢNH: HÀ PHƯƠNG
UNESCO có thể rút danh hiệu lễ hội vi phạm quy định
PGS-TS Lê Thị Thu Hiền, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VH-TT-DL), cho biết về nguyên tắc để lễ hội, các thực hành phát huy đời sống trong xã hội hiện đại, cộng đồng sẽ tự ý thức và có điều chỉnh tự nguyện với các hoạt động của lễ hội. Tuy nhiên, cũng có những yêu cầu đặt ra về nếp sống văn minh trong tổ chức thực hành di sản. "Mình quy định tránh những hành vi gây xung đột hay trái thuần phong mỹ tục, các hành vi tạo ra sự phản cảm. Quy định như thế để cộng đồng điều chỉnh hành vi của mình. Cái nào tốt sẽ tiếp tục phát huy, còn lại họ cũng điều chỉnh cho phù hợp", PGS-TS Hiền nói. Như vậy, từ góc độ di sản, sẽ không xảy ra việc "cấm" đấu vật trong lễ hội sau sự việc ở Hà Nội nói trên.
Điều 20, luật Di sản văn hóa sửa đổi bổ sung 2024 có quy định "Bảo đảm quyền của cộng đồng chủ thể trong việc chủ động lựa chọn hình thức quảng bá lễ hội và đối tượng ngoài cộng đồng tiếp cận hay tham gia tổ chức, thực hiện các hoạt động trong lễ hội" và "Có biện pháp hỗ trợ cộng đồng ngăn chặn các yếu tố, những hoạt động ảnh hưởng đến thành tố, cấu trúc lễ hội và không đúng quy định nếp sống văn minh trong các hoạt động tại lễ hội".
Cũng theo PGS-TS Lê Thị Thu Hiền, theo luật Di sản văn hóa, trong quá trình thực hành di sản nếu có gì có thể gây xung đột văn hóa, hoặc mâu thuẫn giữa các cộng đồng cũng phải loại trừ. Di sản thậm chí có thể bị "xóa tên" nếu vi phạm điều cấm đó. Chẳng hạn, PGS-TS Hiền cho biết năm 2019, Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 đã đưa lễ hội carnival Aalst (Bỉ) ra khỏi danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vì "liên tục thể hiện sự phân biệt chủng tộc và bài Do Thái". Lễ hội này trước đó được đưa vào danh sách UNESCO ghi danh hồi năm 2010. Tuy nhiên, những hình nộm mô phỏng người Do Thái tại lễ hội này đã khiến cộng đồng người Do Thái ở thành phố đó giận dữ.
Hiện tại, theo phân cấp quản lý, các địa phương là nơi quản lý, chịu trách nhiệm trong việc tổ chức các ngày hội này. Ngành VH-TT-DL có lẽ cũng nên có những hướng dẫn của chuyên gia để địa phương có thể "dựng các hàng rào kỹ thuật" cho trò chơi trong các hội làng như đong đếm về thể lực, về động tác nguy hiểm...
Như vậy, từ góc độ di sản, việc quan trọng là chính các cộng đồng thực hành di sản cần rà soát lại cách thực hành lễ hội truyền thống, các trò chơi trong lễ hội truyền thống, để từ đó tạo ra "nếp sống văn minh", những quy định cụ thể khoa học cho các trò chơi trong lễ hội. Điều này sẽ giúp truyền thống được phát huy, không để xảy ra việc tử vong hay thương tích tại lễ hội - một thực hành văn hóa sai nữa.
