Sáng 1.3, truyền hình nhà nước Iran xác nhận Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đã chết và tuyên bố để tang trong vòng 40 ngày. Thông báo được đưa ra không lâu sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết ông Khamenei đã chết trong đợt tấn công của Mỹ và Israel ngày 28.2 trên khắp lãnh thổ Iran.

Ông Ali Khamenei (87 tuổi) là lãnh tụ tối cao thứ hai của Iran từ sau cuộc cách mạng Hồi giáo năm 1979 lật đổ vương triều Pahlavi, triều đại quân chủ cuối cùng của quốc gia vùng Vịnh. Cái chết của ông Khamenei sẽ để lại khoảng trống quyền lực to lớn bởi lãnh tụ tối cao giữ vai trò chi phối trong hệ thống quyền lực tại Iran.

ẢNH: REUTERS

Quyền lực tối thượng

Lãnh tụ tối cao đóng vai trò trung tâm tại nước Cộng hòa Hồi giáo Iran và có quyền lực tối thượng không chỉ về chính trị mà còn về quân sự, tôn giáo và pháp lý. Đây không phải là một chức danh nghi lễ hay tượng trưng, mà theo hiến pháp Iran nó là vị trí cao nhất trong hệ thống quyền lực của nhà nước, theo đài PBS.

Theo Hiến pháp Iran, lãnh tụ tối cao chịu trách nhiệm vạch ra và giám sát "các chính sách chung của Cộng hòa Hồi giáo Iran", có nghĩa là ông đặt ra định hướng và đường lối cho các chính sách đối nội và đối ngoại của Iran.

Lãnh tụ tối cao cũng là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang và kiểm soát các hoạt động tình báo và an ninh của Cộng hòa Hồi giáo; chỉ mình ông mới có thể tuyên bố chiến tranh hoặc hòa bình.

ẢNH: REUTERS

Ông có quyền bổ nhiệm và bãi nhiệm các lãnh đạo của ngành tư pháp, các đài phát thanh và truyền hình nhà nước, và tổng tư lệnh của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Ông cũng bổ nhiệm 6 trong số 12 thành viên của Hội đồng Giám hộ, cơ quan quyền lực giám sát các hoạt động của Quốc hội và xác định những ứng cử viên nào đủ điều kiện tranh cử vào các chức vụ công.

Phạm vi quyền lực của lãnh tụ tối cao được mở rộng thông qua các đại diện của ông, ước tính khoảng 2.000 người được phân bổ khắp các lĩnh vực của chính phủ và đóng vai trò là các nhân viên hành chính cấp cao của lãnh tụ. Ở một số khía cạnh, các đại diện của lãnh tụ tối cao có quyền lực hơn các bộ trưởng chính phủ và có thẩm quyền can thiệp vào bất kỳ vấn đề nhà nước nào thay mặt lãnh tụ tối cao.

Nói tóm lại, không có luật, không có bầu cử và không có chính sách quốc gia nào quan trọng mà không có sự chấp thuận của lãnh tụ tối cao. Ngoài ra, lãnh tụ tối cao còn đóng vai trò quan trọng về tôn giáo và tư tưởng.

ẢNH: REUTERS

Ai bầu ra lãnh tụ tối cao?

Lãnh tụ tối cao không do dân trực tiếp bầu, mà do Hội đồng Chuyên gia (Assembly of Experts), cơ quan gồm những học giả Hồi giáo, chọn và về lý thuyết có quyền sa thải nếu không đủ điều kiện.

Tuy nhiên trên thực tế, vì Hội đồng Giám hộ và hệ thống quyền lực nằm dưới ảnh hưởng của lãnh tụ tối cao, tính giám sát này thường bị hạn chế.

Tổng thống Iran là lãnh đạo chính phủ được bầu trực tiếp, nhưng lãnh tụ tối cao là người thực sự có quyền lực tối thượng. Tổng thống chỉ điều hành các công việc hành chính trong khuôn khổ những giới hạn mà lãnh tụ và hệ thống đặt ra.

Hội đồng Chuyên gia, họp mỗi năm một tuần, bao gồm 86 giáo sĩ "đức hạnh và uyên bác" được công chúng bầu chọn với nhiệm kỳ 8 năm. Giống như các cuộc bầu cử tổng thống và quốc hội, Hội đồng Giám hộ quyết định ai có thể tranh cử vào hội đồng.

Các thành viên của Hội đồng Chuyên gia lần lượt bầu ra lãnh tụ tối cao từ trong hàng ngũ của mình và định kỳ tái phê chuẩn ông. Hội đồng được cho là chưa bao giờ thách thức bất kỳ quyết định nào của lãnh tụ tối cao. Từng có chuyên gia so sánh Hội đồng Chuyên gia Iran với Hồng y đoàn của Vatican.

Khác biệt giữa lãnh tụ tối cao và tổng thống

Tổng thống là nhân vật đứng thứ hai ở Iran. Tuy tổng thống có vị thế cao trong mắt công chúng, nhưng quyền lực của ông bị hạn chế ở nhiều khía cạnh bởi hiến pháp, trong đó toàn bộ nhánh hành pháp phải phục tùng lãnh tụ tối cao. Trên thực tế, có những lĩnh vực trong cơ cấu quyền lực của Iran mà tổng thống hầu như không có quyền kiểm soát, bao gồm cả lực lượng vũ trang.

Tổng thống chịu trách nhiệm thiết lập các chính sách kinh tế của đất nước. Mặc dù ông có quyền điều hành trên danh nghĩa đối với Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao và Bộ Tình báo và An ninh, nhưng trên thực tế, lãnh tụ tối cao quyết định tất cả các vấn đề an ninh đối ngoại và đối nội. Dưới quyền tổng thống có vài phó tổng thống và nhiều bộ trưởng. Hội đồng Bộ trưởng phải được Quốc hội phê chuẩn.

ẢNH: REUTERS

Tiểu sử ông Ali Khamenei

Ông Ali Khamenei được sinh ra vào ngày 19.4.1939 trong một gia đình sùng đạo bình dị tại Mashhad, miền đông Iran. Sau khi hoàn thành chương trình giáo dục tiểu học, ông theo học các môn Hồi giáo tại trường dòng ở Mashhad trước khi tiếp tục được đào tạo thần học cao cấp tại Qom. Ông cũng nổi tiếng với niềm đam mê sâu sắc đối với thơ ca và văn học, theo hãng thông tấn Anadolu.

Đầu những năm 1960, ông tham gia phong trào của ông Ruhollah Khomeini chống lại vương triều Mohammad Reza Pahlavi. Bắt đầu từ năm 1963, ông liên tục bị SAVAK, cơ quan tình báo của nhà vua, bắt giữ và đã trải qua nhiều thời kỳ lưu vong.

Khi các cuộc biểu tình rầm rộ lan rộng khắp Iran vào các năm 1978 - 1979, làm suy yếu chế độ quân chủ, các tù nhân chính trị và những người lưu vong trở lại đời sống công cộng. Khi đó, ông Khamenei tái xuất hiện ở Mashhad và các thành phố khác, giúp tổ chức các cuộc biểu tình và huy động sự ủng hộ cho chương trình cách mạng của Khomeini.

Sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, ông Khamenei gia nhập Hội đồng Cách mạng và nhanh chóng thăng tiến trong trật tự chính trị mới. Ông từng giữ chức Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, người dẫn lễ cầu nguyện thứ sáu ở Tehran và là thành viên Quốc hội.

Năm 1981, sau khi cố Tổng thống Mohammad Ali Rajai chết, ông Khamenei được bầu làm tổng thống, giữ chức vụ này trong 2 nhiệm kỳ liên tiếp cho đến năm 1989. Cùng năm đó, ông sống sót sau một vụ ám sát hụt khi một quả bom giấu trong máy ghi âm phát nổ trong một bài phát biểu tại nhà thờ Hồi giáo, khiến cánh tay phải của ông bị tàn tật vĩnh viễn.

Sau cái chết của vị cha đẻ cách mạng Khomeini vào tháng 6.1989, Hội đồng Chuyên gia Iran đã bổ nhiệm ông Khamenei làm lãnh tụ tối cao. Những sửa đổi hiến pháp sau đó đã chính thức hóa vị trí này ở đỉnh cao của hệ thống chính trị.

ẢNH: REUTERS

Mặc dù ban đầu được coi là một sự lựa chọn thỏa hiệp, ông dần dần củng cố quyền lực, tăng cường quyền lực của chức vụ lãnh đạo tối cao đối với cả nhánh hành pháp và lập pháp. Dưới sự lãnh đạo của ông, Iran theo đuổi chính sách đối ngoại tập trung vào việc chống lại ảnh hưởng của Mỹ, mở rộng các liên minh khu vực và duy trì khả năng răn đe chiến lược.

Trong nước, chính trường Iran dao động giữa 2 luồng tư tưởng cải cách và bảo thủ. 

Các chính quyền sau này đã phải duy trì sự cân bằng phức tạp giữa chủ nghĩa thực dụng và tư tưởng bảo thủ. Cố Tổng thống Hassan Rouhani theo đuổi ngoại giao, bao gồm cả các cuộc đàm phán hạt nhân, trong khi người kế nhiệm Ebrahim Raisi lại gắn bó chặt chẽ với các chính sách của ông Khamenei.

Ai sẽ kế nhiệm ông Ali Khamenei?

Kể từ khi Cộng hòa Hồi giáo được thành lập năm 1979, chỉ có hai người nắm giữ chức vụ lãnh tụ tối cao là ông Khomeini và ông Khamenei. Iran chưa công bố người kế nhiệm ông Khamenei.

Trước vụ tấn công ngày 28.2, Cục Tình báo trung ương Mỹ (CIA) đã đánh giá rằng nếu ông Khamenei bị giết chết, người thay thế có thể là những nhân vật cứng rắn từ IRGC, theo Reuters dẫn nguồn tin cho biết.

Trong nhiều năm, ông Ebrahim Raisi từng được xem là gương mặt nhiều khả năng kế nhiệm ông Khamenei nhưng ông đã thiệt mạng trong vụ tai nạn trực thăng năm 2024.

ẢNH: REUTERS

Kể từ đó, con trai của nhà lãnh đạo tối cao bị giết, Mojtaba Khamenei, được nhắc đến như một người kế nhiệm tiềm năng, theo tờ Politico. Ông Mojtaba Khamenei là một nhân vật khá bí ẩn với tầm ảnh hưởng ngầm, được cho là đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý tài sản của cha mình. Truyền thông Iran xác nhận nhiều con cháu của ông Khamenei cũng thiệt mạng trong đợt tấn công ngày 28.2 nhưng hiện chưa rõ tình trạng của ông Mojtaba.

Tuy nhiên, ông Mojtaba không phải là cái tên duy nhất được nhắc đến. Theo các báo cáo, ông Khamenei đã chọn 3 ứng cử viên có thể thay thế ông trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày với Israel hồi tháng 6.2025. Tên của họ vẫn chưa được công bố.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 28.2 cho biết có "một số ứng cử viên sáng giá" để lãnh đạo Iran sau khi ông tuyên bố ông Khamenei đã chết. Khi được CBS News hỏi trong một cuộc phỏng vấn qua điện thoại về người mà ông cho là phù hợp, ông Trump nói: "Tôi biết chính xác là ai, nhưng tôi không thể nói cho các bạn biết".

Khi được hỏi thêm liệu có ai ở Iran mà ông muốn thấy đảm nhận vai trò lãnh đạo hay không, chủ nhân Nhà Trắng nói "Vâng, tôi nghĩ vậy. Có một số ứng cử viên sáng giá" nhưng không nhắc đến cái tên nào.