GHÈ THIÊNG ĐẮT GIÁ
Trong căn nhà sàn cũ ở làng Răk (xã Ya Xiêr, H.Sa Thầy, Kon Tum cũ - nay thuộc xã Ya Ly, tỉnh Quảng Ngãi), già làng A Heh đặt chiếc ghè thiêng ngay trong buồng ngủ, ở vị trí trang trọng nhất. "Đây là ghè TBrung, quý nhất của người Ja Rai", ông nói chậm rãi.
Ghè rượu thiêng cúng ở các lễ hội
ẢNH: PHẠM ANH
Già A Heh không nhớ ghè có từ bao giờ, chỉ biết khi ông 20 tuổi thì cha truyền lại, và suốt hơn 60 năm qua chiếc ghè ấy chưa từng rời khỏi gia đình. Ngày trước, để có được ghè TBrung, cha của già A Heh phải đổi tới 30 con trâu. Giờ có ai trả 40 - 50 triệu đồng, già A Heh cũng không bán bởi đấy là vật thiêng, là hồn vía của gia đình, dòng họ. Trước đây, nhà của già từng có 3 chiếc ghè quý, 2 chiếc đã gửi Bảo tàng tỉnh Kon Tum (cũ) trưng bày, chiếc còn lại giữ làm của để dành cho con cháu.
Ở xã Ya Xiêr cũ, những chiếc ghè quý như vậy nay chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Ghè là vật gia truyền, nhưng không phải muốn trao là trao. Cha truyền cho con, anh nhường cho em đều phải làm lễ hiến sinh, ít nhất 1 con trâu hoặc bò "hết lớn" để xin phép Yàng. Câu chuyện ghè đổi trâu chưa phải là hiếm. Ở làng Chót (TT.Sa Thầy cũ), anh A Huynh kể cha mình, ông A Đới, từng đổi cả… một con voi để lấy chiếc ghè nhỏ chỉ cao hơn 20 cm. Chiếc ghè đã cũ đến mức lớp men phai mờ, hoa văn chỉ còn nổi lờ mờ theo năm tháng, nhưng nó là của báu.
Theo các già làng, ngày trước ghè quý thường đặt sát chỗ ngủ hoặc ở vị trí trang trọng nhất trong nhà sàn. Ghè để giữa dãy ghè luôn là ghè quý nhất. Trong những năm chiến tranh, đồng bào có thể bỏ lại gạo, bỏ lại đồ dùng, nhưng ghè thiêng thì nhất định phải mang theo hoặc giấu thật kỹ.
NƠI YÀNG TRÚ NGỤ
Với người Ja Rai, mỗi chiếc ghè quý đều có Yàng ngự trị. Bình thường, ghè được che chắn cẩn thận, không ai được tự ý sờ vào. Muốn chạm vào ghè cũng phải làm lễ cúng, ít nhất là một con dê. Mỗi năm, chỉ đến những dịp lễ lớn của gia đình hay buôn làng, ghè mới được mang ra.
Ghè được đựng rượu cúng Yàng trong lễ mừng lúa mới ở người Ba Na, làng Kon Brap Zu (xã Kon Braih, Quảng Ngãi)
ẢNH: PHẠM ANH
Có những chiếc ghè "đòi ăn" qua giấc mơ của chủ nhà. Đang ngủ, thấy Yàng báo phải cúng ghè, gia đình lập tức lo lễ. Nhà khá giả thì mua trâu đen, không thì dê đen, heo đen, gà đen. Gia súc được đưa về cột trước nhà, nuôi vỗ béo vài ngày, trong khi đó chủ nhà chuẩn bị rượu cần ngon nhất. Đến ngày cúng, ghè thiêng được lau chùi sạch sẽ, xin phép Yàng rồi mới đổ rượu vào. Tiết con vật hiến sinh được bôi lên thân ghè, gan và bao tử treo ở tai ghè. "Làm vậy để ghè mát, phù hộ gia đình và cả làng mạnh khỏe, làm ăn thuận lợi, có của để dành", già A Heh giải thích. Có năm cúng vài lần, có khi 3 - 4 năm mới cúng một lần, tùy Yàng "báo mộng". Trong các lễ hội lớn của làng, ghè thiêng được đưa ra nhà rông chứng lễ. Những chiếc ghè cao gần 1 m, bụng rộng trên 50 cm, trang trí hình rồng, hạc, muông thú… chỉ xuất hiện trong dịp trọng đại, khi làng hiến sinh cặp trâu đen - trâu trắng hay dê đen - dê trắng.
Người Ba Na gọi ghè là Rănglau, Runh, Chơ Brông; người Xê Đăng gọi là Kreng, Kloang, Knăng… Tên gọi khác nhau nhưng nguyên tắc giống nhau: ghè hiện diện trong hầu hết các nghi lễ vòng đời, từ mừng lúa mới, cầu mùa, cưới hỏi, tang ma đến lễ pơ thi. Ghè dùng cúng thần linh nhất thiết phải là ghè cổ, ghè quý, vì thế được gìn giữ như báu vật, truyền qua nhiều thế hệ.
Ghè thiêng TBrung quý nhất của người Ja Rai, thuộc sở hữu của già A Heh
ẢNH: PHẠM ANH
Xung quanh ghè thiêng còn vô số câu chuyện lạ. Như chiếc ghè Châng của gia đình già A Heh đã qua 5 đời. Theo lời kể, bà cố nội của vợ già A Heh từng mơ thấy chồng báo hồn ông trú trong chiếc ghè ở vùng Ya Ly, nên bà tìm mua chiếc ghè này cho bằng được với giá 30 con bò. Mỗi khi có người mất, ghè bị bẻ một tai để chia đau thương, đến nay miệng ghè gần như không còn chỗ nguyên vẹn. Một cán bộ văn hóa tỉnh Kon Tum cũ trong quá trình sưu tầm từng thắc mắc vì sao nhiều ghè quý bị mẻ miệng, mất tai. Các già làng giải thích, đó là dấu tích của những cuộc chia ly trong một dòng tộc.
Bảo tàng tỉnh Kon Tum hiện lưu giữ hơn 300 chiếc ghè - như cách giữ lại phần hồn của đồng bào giữa đại ngàn bắc Tây nguyên. Ngày nay, ghè không còn là thước đo duy nhất của sự giàu có, nhưng với nhiều gia đình ghè vẫn là ký ức sống, là sợi dây nối con người với tổ tiên và thần linh. (còn tiếp)
