CẦN KẾT NỐI VỚI TRỤC DI SẢN
Tại hội thảo khoa học tham vấn giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích Dinh trấn Thanh Chiêm do Sở VH-TT-DL TP.Đà Nẵng phối hợp UBND P.Điện Bàn tổ chức ngày 30.1, PGS-TS Đặng Văn Bài, Phó chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, đánh giá: Dinh trấn Thanh Chiêm không chỉ là một địa danh hành chính cũ mà còn là biểu tượng cho tầm nhìn chiến lược của các chúa Nguyễn trong hành trình mở mang bờ cõi về phương Nam. Trải qua thăng trầm của thời gian, dù những đền đài, dinh thự xưa không còn nguyên vẹn nhưng "hồn thiêng" của Thanh Chiêm vẫn sống mãi trong dòng chảy lịch sử dân tộc.
Giá trị nổi bật của di tích Dinh trấn Thanh Chiêm thể hiện trên nhiều phương diện: trung tâm chính trị - quân sự trọng yếu của Đàng Trong, do chúa Nguyễn Hoàng lập năm 1602 đóng vai trò "phên dậu" phía nam; "cánh tay nối dài" của thương cảng quốc tế Hội An, đưa Quảng Nam trở thành vùng đất phồn thịnh bậc nhất Đàng Trong... Đặc biệt, Thanh Chiêm là cái nôi hình thành chữ Quốc ngữ. Từ đầu thế kỷ 17, các giáo sĩ phương Tây như F.Pina và A.Rhodes đã chọn nơi đây để học tiếng Việt và truyền đạo, đặt những nền móng đầu tiên cho quá trình Latin hóa tiếng Việt - di sản văn hóa đặc biệt còn nguyên giá trị đến hôm nay.
Khu vực Trường THCS Nguyễn Du (P.Điện Bàn, TP.Đà Nẵng) được phỏng đoán là mặt bằng của hành cung Dinh trấn Thanh Chiêm xưa
PGS-TS Đặng Văn Bài cho rằng việc bảo tồn Dinh trấn Thanh Chiêm cần được đặt trong tư duy kiến tạo phát triển, gắn di tích với đời sống đương đại. Khi phần lớn dấu tích vật chất đã mai một, Thanh Chiêm không thể chỉ tồn tại như một phế tích khảo cổ mà phải trở thành không gian văn hóa sống, nơi lịch sử mở cõi, ký ức chữ Quốc ngữ và cảnh quan sông Thu Bồn được tái hiện và kết nối. Mô hình công viên sinh thái - lịch sử được xem là hướng đi phù hợp, cho phép bảo tồn di tích tại chỗ, ứng dụng công nghệ số để phục dựng không gian dinh trấn xưa, đồng thời phát triển các hoạt động giáo dục, trải nghiệm, du lịch và sáng tạo văn hóa.
Theo NSND Huỳnh Hùng, nguyên Giám đốc Sở VH-TT TP.Đà Nẵng, do Dinh trấn Thanh Chiêm đã trở thành phế tích, không còn kiến trúc gốc, hiện vật hay nền móng rõ ràng nên các phương án bảo tồn nguyên trạng, phục dựng hay xây dựng bảo tàng đều thiếu cơ sở khoa học và khó khả thi. Hướng tiếp cận phù hợp là điều chỉnh dự án theo hướng thiết thực, tiết kiệm, sử dụng mặt bằng hiện có để hình thành công viên văn hóa - lịch sử kết hợp công viên công cộng, với một số hạng mục mang tính biểu tượng, trưng bày bằng bản đồ, mô hình, phim 3D và công nghệ số. Công viên cần được kết nối với trục di sản Hội An - Mỹ Sơn, trở thành một điểm nhấn trong hệ sinh thái du lịch văn hóa miền Trung.
Hình ảnh trình chiếu phối cảnh kiến trúc chính của một phương án phục dựng Công viên văn hóa - lịch sử Dinh trấn Thanh Chiêm tại hội thảo
ẢNH: HOÀNG SƠN
DI TÍCH PHẢI "SỐNG TRONG LÒNG MỌI NGƯỜI"
Ông Phan Minh Dũng, nguyên Bí thư Thị ủy Điện Bàn (cũ), cho rằng việc phục dựng Dinh trấn Thanh Chiêm phải hướng tới mục tiêu làm cho di tích "thực sự sống" trong nhận thức của cán bộ và người dân, trở thành điểm đến văn hóa gắn với phát triển đô thị và du lịch. Theo ông, việc xác định không gian bảo tồn cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, phù hợp với giá trị lịch sử - văn hóa, tránh nóng vội khi chưa đủ tư liệu khoa học. Công viên văn hóa - lịch sử phải phục vụ cộng đồng, gắn với làng nghề đúc đồng và các sản phẩm bản địa để tạo động lực phát triển KT-XH; đồng thời cần sớm có kết luận về quy hoạch và lộ trình đầu tư, làm cơ sở tham mưu UBND TP.Đà Nẵng xây dựng đề án cụ thể, bảo đảm tính khả thi trong quá trình triển khai.
Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử TP.Đà Nẵng Bùi Văn Tiếng nhấn mạnh: Dinh trấn Thanh Chiêm phải "sống trong lòng mọi người", trước hết thông qua việc biên soạn, đưa nội dung di tích vào giáo dục lịch sử địa phương ở các cấp học, nhằm bồi đắp ý thức trân trọng di sản cho thế hệ trẻ. Trong phát triển du lịch văn hóa, Thanh Chiêm cần được xác định là điểm đến hấp dẫn trong tuyến Hội An - Thanh Chiêm - Mỹ Sơn, đồng thời mở rộng kết nối từ phía tây, gắn với H.Duy Xuyên cũ - nơi có phần mộ thân nhân các trấn thủ Quảng Nam đầu tiên.
Văn bia Dinh trấn Thanh Chiêm được dựng tại P.Điện Bàn
ẢNH: HOÀNG SƠN
Tiếp cận từ góc nhìn thiết chế quyền lực thời chúa Nguyễn, TS Trần Đình Hằng, Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa, nghệ thuật, thể thao và du lịch miền Trung, sử dụng phương pháp liên ngành, đối chiếu sử liệu, ghi chép phương Tây và kết quả khảo cổ để nhận diện đặc trưng kiến trúc hành chính, làm cơ sở phỏng dựng mặt bằng và sa bàn 3D Dinh trấn Thanh Chiêm.
Ở góc độ kiến trúc và quy hoạch, họa sĩ Nguyễn Thượng Hỷ đề xuất phục dựng bước đầu một công trình tiêu biểu theo phong cách nhà gỗ truyền thống xứ Quảng, trong khi kiến trúc sư Dương Văn Việt định hướng Thanh Chiêm như một hệ sinh thái di sản tổng thể, gắn bảo tồn với đô thị và tôn vinh giá trị hình thành chữ Quốc ngữ.
