Căn cốt tín ngưỡng người Việt
Trong bài Tục thờ cúng tổ tiên ở An Nam, Phạm Quỳnh đặt ra những câu hỏi như: "Bản chất của mối liên hệ giữa người sống và người chết vốn tạo thành một trong những hình thái sống động nhất của tín ngưỡng An Nam là gì? Các nghi lễ hay thực hành tín ngưỡng ấy cụ thể ra sao? Từ đó có thể rút ra bài học luân lý và triết lý nào?". Trả lời được những câu hỏi này chính là thấu hiểu được căn tính tín ngưỡng của dân tộc, mối dây liên kết của các thế hệ để từ đó duy trì mạch sống dân Việt từ cội nguồn cho đến hiện tại.
Dẫn học thuyết Nho giáo, Phạm Quỳnh cho rằng thờ cúng người chết là thờ cúng ký ức, dựa trên nền tảng đạo hiếu, niềm tin vào sự trường tồn của gia tộc và giống nòi. Chính trong tư tưởng ấy mà phần lớn các nước Á Đông vẫn duy trì tục thờ cúng như một "tôn giáo chính". Theo đó, "mỗi gia đình An Nam, dù giàu hay nghèo đều có bàn thờ tổ tiên. Bàn thờ có thể là từ đường tráng lệ hoặc một bục cao đặt trên phản. Trên đó bày bài vị của tất cả những người thân đã khuất trong năm đời trở lại. Hằng năm họ đều hưởng giỗ kỵ và tất cả lễ tết truyền thống".
Tuyển tập Việt Nam - Những tiếng vọng từ quá khứ
Ảnh: Bùi Dũng
Ở bài Phong vị ngày tết, Phạm Quỳnh - chủ bút của Nam Phong tạp chí - đi từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của dân Việt đến tính chất thiêng liêng của những ngày đầu năm mới. Ông viết: "Tết, một chữ thiêng liêng dường như chứa đựng hân hoan cùng khắp của một dân tộc vô lo và lạc quan, mỗi độ xuân về lại gác sang bên mọi đau khổ, gian khó của năm cũ để bắt đầu nghênh đón cuộc đời mới trong hy vọng và vui sướng!". Sau khi mô tả cặn kẽ những tín ngưỡng dân gian thể hiện trong các ngày tết cầu phúc tránh họa ra sao, Phạm Quỳnh đúc kết "Tết trở thành một thiết chế gắn bó mật thiết với cấu trúc gia đình cũng như xã hội An Nam", ở đó, ngày tết không chỉ là lễ hội dành cho người đang sống, mà còn đúng hơn là lễ hội của người đã khuất, để từng gia đình có thể quây quần tụ họp đông đủ lại với nhau, cùng tưởng nhớ tổ tiên, người thân đã khuất như họ đang hiện diện cùng vào những ngày đầu năm mới thiêng liêng khi trời đất giao mùa.
An Nam trong mắt người Pháp
Ngoài hai bài viết của Phạm Quỳnh, Việt Nam - Những tiếng vọng từ quá khứ (Thanh Thư dịch, NXB Thế giới và Omega+ ấn hành) còn có 12 bài viết khác của các tác giả phương Tây, mang đến những góc nhìn phong phú, đa chiều về lịch sử, văn hóa… cùng các cảm nhận chân thực đối với miền đất đầy lý thú để khám phá, với tinh thần tự phê bình hiếm thấy của các học giả Pháp. Theo đó, tuyển tập vẽ nên bức tranh toàn cảnh, tuy chưa hoàn chỉnh, về một đất nước An Nam đang chuyển mình, giằng co giữa truyền thống và hiện đại, giữa lòng tự tôn văn hóa và ách cai trị thực dân. Ở đó ta có thể thấy những ý kiến thẳng thắn chỉ ra các định kiến sai lầm của người Pháp đối với người An Nam, cũng như những bất công mà chế độ thực dân gây ra, như: "Người An Nam sở hữu một nền văn minh lâu đời hơn của ta và hoàn hảo hơn ở một vài khía cạnh… Đời sống của họ mang đậm dấu ấn tao nhã, khiêm nhu. Bất kỳ mối quan hệ nào cũng toát ra sự lễ độ văn nhã, đến nỗi trong mắt họ chúng ta trở thành những kẻ thô lậu, cục súc như thằng ngốc lạc vào cung điện của Louis XV" (Lược ghi của một lữ khách - Viện sĩ hàn lâm nước Pháp Eugene Brieux viết năm 1910).
Theo lưu ý trong Lời nói đầu thì Việt Nam - Những tiếng vọng từ quá khứ không phải là một cuốn sử chính thống. Nó không mang tính tổng hợp, cũng không đưa ra kết luận duy nhất. Thay vào đó, cuốn sách phản ánh chính bản chất đa tầng, đứt đoạn, phức tạp của lịch sử VN trong thời kỳ thuộc địa. Các bài viết không thống nhất về giọng điệu, về quan điểm, thậm chí đôi khi trái ngược nhau. Nhưng chính sự không đồng nhất ấy lại là điều khiến cuốn sách trở nên chân thực.
"Trong bối cảnh hiện nay, khi câu chuyện về quá khứ thuộc địa ngày càng được nhìn lại một cách phê phán và sâu sắc hơn, Việt Nam - Những tiếng vọng từ quá khứ trở thành một tư liệu tham khảo quý giá để soi chiếu quá khứ, để hiểu cách người Pháp và người Việt từng nhìn nhau, sống cùng nhau, xung đột và đôi khi thấu hiểu nhau. Nó cũng là lời nhắc nhở rằng những vết tích của lịch sử - dù đau đớn hay vinh quang - vẫn đang vang vọng trong hiện tại, cần được lắng nghe, đối thoại và thấu hiểu", đơn vị thực hiện sách cho biết.
