Ngày 23 tháng chạp hằng năm, nhiều gia đình Việt làm lễ tiễn ông Táo chầu trời, xem như một dấu mốc khép lại năm cũ, chuẩn bị đón Tết Nguyên đán với mong muốn mọi điều tốt lành.
Thanh Niên xin giới thiệu bài viết của ông Hoàng Triệu Hải, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu địa lý kiến trúc Phương Đông về ngày đưa ông Táo chầu trời.
Phong tục tập quán là những thói quen, nghi lễ được hình thành từ lâu đời và được truyền lại qua nhiều thế hệ, gắn với lịch sử và đời sống của mỗi dân tộc. Có phong tục được lưu truyền bằng lời kể, tích dân gian; có phong tục trở thành quy ước chung trong gia đình, dòng họ, làng xóm và cả xã hội.
Mâm cúng ông Táo của người Việt
ẢNH: HOÀNG TRIỆU HẢI
Chính vì tồn tại suốt hàng trăm, hàng ngàn năm, nhiều phong tục mang tính biểu tượng nhiều hơn là giải thích bằng lý lẽ khoa học. Khi nhìn bằng tư duy hiện đại, không ít tập quán bị cho là không hợp lý, thậm chí bị xem là mê tín.
Sự nhầm lẫn thường xuất phát từ việc dùng tiêu chuẩn khoa học để đánh giá những câu chuyện dân gian, vốn được tạo ra để gửi gắm thông điệp văn hóa, chứ không nhằm chứng minh đúng - sai theo nghĩa khoa học.
Đưa ông Táo về trời có từ đâu?
Ngày ông Táo chầu trời là một ví dụ điển hình. Đây không đơn thuần là một nghi lễ trước tết nguyên đán, mà là một thiết chế văn hóa mang đậm tính minh triết của người Việt. Trong truyền thuyết, Táo quân gắn với hình ảnh "ông đầu rau" - chiếc bếp ba chân bằng đất được nhân cách hóa thành ba vị thần bếp: Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ.
Hình tượng "hai ông, một bà" vừa phản ánh cấu trúc của cái bếp truyền thống, vừa tượng trưng cho sự sum vầy, ấm áp trong đời sống gia đình.
Hoa cúng ông Táo ở chợ Hồ Thị Kỷ (TP.HCM) ngày 23 tháng chạp (10.2)
ẢNH: CAO AN BIÊN
Nếu nhìn bằng tư duy hiện đại, rõ ràng không thể chứng minh sự tồn tại của thần linh. Khi đó, các nghi thức như thắp hương, đốt vàng mã, thả cá chép dễ bị xem là không khoa học và bị gắn nhãn mê tín.
Trong thực tế, không ít người thực hiện nghi lễ theo kiểu "cho đủ thủ tục", cúng sớm để "ông bà đi cho đỡ kẹt", hay "lên chầu sớm rồi về sớm", phản ánh cách tiếp cận mang tính hình thức, xa rời ý nghĩa ban đầu của phong tục.
Từ đó, phong tục vốn mang tính biểu tượng lại bị nhìn như một hoạt động tín ngưỡng thuần túy, thậm chí bị đánh đồng với mê tín dị đoan.
Toàn cảnh 17h ngày 10.2: Diễn biến lạ thị trường cá chép ngày ông Táo
Nghi thức văn hóa và thông điệp đạo đức
Ở góc độ văn hóa, ngày 23 tháng chạp là ngày quy ước tiễn Táo quân, một nghi thức mang ý nghĩa giáo dục rõ nét. Trong quan niệm dân gian, Táo quân quanh năm ở trong bếp, chứng kiến mọi sinh hoạt của gia đình, nên con người phải sống tử tế, hòa thuận, có trách nhiệm với nhau.
Sống tốt thì được "ghi công", sống sai thì bị "ghi sổ", đó là cách cha ông dùng hình tượng thần linh để khuyên răn con cháu sống có đạo đức.
Ở một tầng sâu hơn, nghi thức này còn gắn với tư duy vũ trụ quan của người xưa. Theo hệ thống lịch Can Chi và Kinh dịch, ngày 23 tháng chạp được xem là thời điểm kết thúc một chu kỳ vận động.
Cá chép đỏ đắt hàng trong ngày cúng đưa ông Táo về trời. Ảnh chụp ở chợ Phạm Văn Hai, phường Tân Sơn Hòa, TP.HCM ngày 10.2
ẢNH: CAO AN BIÊN
Hình tượng Táo quân cưỡi cá chép, với Ly trên Khảm, tượng trưng cho quẻ Vị Tế - quẻ cuối cùng trong 64 quẻ Kinh dịch, mang ý nghĩa "chưa xong", "chuẩn bị chuyển sang giai đoạn mới".
Từ đó, các chi tiết như vàng mã, cá chép không chỉ là vật phẩm cúng lễ, mà là biểu tượng cho việc khép lại một năm cũ, chuẩn bị bước sang chu kỳ mới. Nghi thức vì thế mang tính tượng trưng nhiều hơn là niềm tin vào sự tồn tại của thần linh.
Nếu chỉ thực hiện cho đủ hình thức, nghi lễ dễ trở nên máy móc. Nhưng nếu hiểu đúng bản chất, ngày ông Táo chầu trời là dịp để mỗi người nhìn lại một năm đã qua: đã sống ra sao, đối xử với gia đình và xã hội như thế nào, để từ đó hướng tới một năm mới tốt hơn.
Khi ấy, Táo quân không còn là một vị thần cụ thể, mà trở thành một biểu tượng văn hóa cho sự tự soi xét và điều chỉnh hành vi của con người.
Ranh giới giữa phong tục và mê tín, vì thế, không nằm ở nghi lễ, mà nằm ở cách con người hiểu và thực hành phong tục đó.
