Năng lực đào tạo được Bộ GD-ĐT định nghĩa "là khả năng tiếp nhận tối đa tính theo số người học trực tiếp quy đổi căn cứ các tiêu chí về diện tích sàn xây dựng trực tiếp phục vụ đào tạo và đội ngũ giảng viên". Trong đó, áp dụng thống nhất tiêu chí diện tích sàn phục vụ đào tạo tối thiểu 2,8 m²/người học quy đổi. Còn đội ngũ giảng viên thì lấy người đạt trình độ tiến sĩ làm chuẩn.
Thông tư hiện hành tiếp cận theo hướng "điều kiện đảm bảo chất lượng", nghĩa là việc xây dựng chỉ tiêu dựa trên cơ sở những gì nhà trường đang có, hoặc nói cách khác, những gì đang có là "giấy thông hành" để nhà trường được phép tuyển mới bao nhiêu sinh viên. Còn dự thảo thông tư thì tiếp cận theo hướng "năng lực đào tạo", nhà trường sẽ làm được gì dựa trên những thứ đang có, nghĩa là từ số giảng viên và diện tích đó, được phép dạy bao nhiêu sinh viên một lúc để đảm bảo chất lượng. Các điều kiện này đóng vai trò "hạn mức", là giới hạn tuyển sinh tối đa, cho thấy logic của việc tại sao các trường không được phép tuyển sinh nhiều hơn.
Với thông tư hiện hành, một trường đại học (ĐH) có thể có "điều kiện đảm bảo chất lượng" ở mức độ cao nhưng năng lực đào tạo chưa tương xứng. Ví dụ, nhà trường có nhiều giảng viên nhưng đa số chỉ là thạc sĩ, tỷ lệ giảng viên đạt trình độ tiến sĩ thấp, ít hoặc không có GS hoặc PGS. Với dự thảo thông tư mới, lần đầu tiên, giảng viên đạt tiến sĩ trở thành mốc chuẩn (hệ số 1.0), giá trị quy đổi của thạc sĩ bị kéo sập từ mức 1,0 xuống chỉ còn 0,5. Sự điều chỉnh này mang một thông điệp mới của Bộ GD-ĐT: Trường ĐH là nơi tạo ra tri thức, không thể lấy số đông trình độ vừa phải để khỏa lấp sự thiếu hụt các nhà khoa học thực thụ. Năng lực đào tạo của một trường ĐH phải được định vị bằng đội ngũ tiến sĩ, GS, chứ không phải bằng đội ngũ các thạc sĩ.
Dự thảo thông tư mới nếu được ban hành với những nội dung hiện đang lấy ý kiến, có thể sẽ chặn lại đà phình to về quy mô nhanh hơn tốc độ phát triển năng lực đội ngũ ở các cơ sở giáo dục ĐH. Thậm chí, có ý kiến còn cho rằng đây sẽ là một cuộc tái định nghĩa sòng phẳng về năng lực đào tạo. Với việc thay đổi cách tiếp cận, quy mô giáo dục ĐH có thể phải đối mặt với một sự sụt giảm vĩ mô. Với một số trường ĐH, đây là sự ảnh hưởng sâu sắc tới "nồi cơm" của đội ngũ cán bộ giảng viên khi chỉ tiêu tuyển sinh là bài toán sinh tồn, do nguồn thu chủ yếu phụ thuộc vào học phí. Nhưng nhìn rộng ra, đây là có thể là một "công cụ" có tính chất kỹ thuật để góp phần xử lý bài toán quy hoạch mạng lưới, sắp xếp hệ thống mà Bộ GD-ĐT đang được giao nhiệm vụ chủ trì tham mưu cho chính phủ. Ngay cả nhìn ở góc độ lợi ích của người học thì đây là một cuộc sàng lọc cần thiết.
Nhưng một câu hỏi được đặt ra là chỉ còn nửa năm nữa là đến kỳ tuyển sinh ĐH 2026, liệu hệ thống có chịu nổi "cú sốc" kỹ thuật này mà không gây ra những đứt gãy về nguồn cung đào tạo?
