Không còn "độc quyền" của gia tộc lớn
Trước đây, từ thế kỷ 10 - 15, việc đặt tên bộ Ngọc 玉 gắn kết gia tộc phần lớn lưu hành trong tầng lớp quý tộc cung đình, song cũng không phải xu thế nổi bật. Bước sang thế kỷ 15, Ngọc trở thành từ đệm trang sức theo đúng nghĩa, khi sử quan có chủ ý tô điểm thêm vào húy danh của bà, mẹ cho tới hậu phi của hoàng đế. Đơn cử trường hợp Lê Thái Tổ, sử thần chép cụ bà của vua tên Nguyễn Thị Ngọc Duyên, bà nội Nguyễn Thị Ngọc Quách, mẹ đẻ Trịnh Thị Ngọc Thương, cùng những người vợ Phạm Thị Ngọc Trần, Trịnh Thị Ngọc Lã, Trần Thị Ngọc Hiền. Riêng Huệ phi Phạm Thị Nghiêu bày mưu phế lập, tính hay oán thán gièm pha, sau bị luận tội chết, chỉ được chép tên mộc, không kèm mỹ tự Ngọc trang sức.
Diễn tiến tới thế kỷ 16, có thể nói đây là thời điểm đánh dấu sự "bùng nổ" của tên bộ Ngọc, đệm Ngọc diễn ra ở cả Đàng Trong và Đàng Ngoài, từ cung đình tới dân gian, gắn liền với sự trỗi dậy của lòng tự tôn cùng nhu cầu mỹ hóa căn cước. Khởi đầu từ húy danh của các nàng công chúa, quận chúa, dòng dõi "lá ngọc cành vàng", thứ đến là con cái các quyền thần. Như trường hợp Tây Quốc công Nguyễn Kính, công thần khai quốc của nhà Mạc, đặt tên con Ngọc Liễn, vì có công lớn nên được nhận họ vua. Mạc Ngọc Liễn còn được ưu ái lấy công chúa Mạc Ngọc Lâm, trở thành con rể của Mạc Thái Tông. Cả hai vợ chồng đều mang đệm Ngọc và tên chính cũng đều có bộ Ngọc.
Quan viên và mệnh phụ thời Lê Trung Hưng
ẢNH: TƯ LIỆU NHÃ NAM CUNG CẤP
Tình hình "Ngọc hóa" tên họ diễn ra trong dân gian, có thể thấy rõ qua tấm bia Linh Nhân Tư Phúc tự bi ký đặt tại chùa bà Tấm, niên đại 1636. Trong số 122 người lưu lại danh tính trong văn bia, có tới 64 nhân danh gắn liền với chữ Ngọc… Đặc biệt, năm 1666, tại xã Quan Tình, huyện Gia Lâm, tám bà vãi được thờ làm Hậu Phật tại chùa Thái Linh Quán, ngoài tên đệm Ngọc, còn được đặt tên tự, hiệu thuần túy trang sức, không theo bất kỳ quy tắc nào của Nho gia.
Kể từ đây, "Ngọc hóa" danh tính đã trở thành xu hướng đặt tên nổi bật, trải dài qua 2 triều đại Lê, Nguyễn và tiếp tục gây ảnh hưởng ngầm tới mãi về sau, kể cả khi người Việt không còn tư duy đặt tên theo chữ Hán. Một số nhân vật chính trị, văn nhân có tiếng trong lịch sử 2 triều đại Lê - Nguyễn mang tên bộ Ngọc, phải kể đến Đặng Trần Côn, Đặng Mậu Lân, Bùi Dương Lịch, Lý Trần Quán, Vũ Phương Đề, Phạm Đình Hổ, Vũ Tông Phan, Trần Bích San, Phan Bội Châu, Lương Văn Can, Hoàng Ngọc Phách, Phạm Quỳnh, Phan Khôi, Ngô Đình Diệm... Trong khi tên đệm Ngọc thì hầu hết được dùng để trang sức cho danh tính nữ giới, đặc biệt ở triều đại Lê Trung Hưng.
Xu hướng trong cả nước
Có thể thấy, xuất phát từ cung đình thế kỷ 15, 16, từ húy danh của hậu phi nhà Lê cho tới những nàng hoàng nữ, công nữ họ Lê, Mạc, Trịnh, Nguyễn, được trang sức đệm Ngọc, hoặc tên bộ Ngọc, mang tính biểu tượng cao độ, từ đó tạo nên xu hướng "Ngọc hóa" diễn ra trên khắp cả nước. Xu hướng này dần giảm nhiệt khi bước sang thế kỷ 19. Kể từ thời vua Minh Mạng (1791 - 1841) trở đi, cách đặt tên các nàng hoàng nữ đã có bước chuyển ngoặt lớn về hình thức và nội dung. Nếu như cô con gái đầu lòng Nguyễn Phúc Ngọc Tông (sinh năm 1812) vẫn được vua cha đặt tên bộ Ngọc và đệm Ngọc như một sự nối dài của truyền thống cũ, hai người con gái kế tiếp là Nguyễn Phúc Khuê Gia (sinh năm 1813), Nguyễn Phúc Uyển Diệm (sinh năm 1815) đã được chuyển qua đặt tên kép, dù cả hai chữ vẫn gắn với bộ Ngọc trong sự cố gắng thể hiện nét đẹp cao sang. Bắt đầu từ người con gái thứ tư cho tới gần 60 nàng công chúa kế tiếp, đều được đặt tên kép với những chữ gắn liền với phẩm cách, vẻ đẹp của người phụ nữ theo quan niệm Nho gia, từ đó tạo nên xu hướng mới trong việc đặt tên nữ giới, gây ảnh hưởng cho tới mãi về sau.
Như vậy, từ thế kỷ 16 trở đi, xã hội Việt Nam bước vào một thời kỳ nhiều biến động về giai tầng và trật tự. Những cuộc phân rã quyền lực, những cuộc nội chiến, cát cứ, cùng sự nổi lên của tầng lớp nho sĩ, quân đội, thương nhân và phú nông, đã làm xáo trộn cấu trúc xã hội. Trong hoàn cảnh ấy, con người không còn bằng lòng với số phận được định sẵn bởi huyết thống hay địa vị xã hội, bắt đầu mưu cầu "căn cước tinh thần", một hình ảnh cao quý về bản thân mà họ có thể tự kiến tạo.
Ngoài việc đua nhau mua sắm, sử dụng những đồ chạm lộng như trong cung đình, biểu hiện rõ nét và phổ biến hơn cả chính là trang sức họ tên. Kể từ thời điểm này, tên họ dân gian bắt đầu "Ngọc hóa" trên diện rộng. Người dân bắt đầu sính những tên bộ Ngọc cùng đệm Ngọc, điều trước kia thường chỉ thấy ở giới quý tộc như một biểu tượng cao sang, quý phái. Nhưng giờ đây, chúng lan rộng khắp tầng lớp dân chúng, ai cũng có thể trở thành "lá ngọc cành vàng" trong chính thế giới tên gọi của mình. Hiện tượng này phản ánh một sự chuyển dịch quan trọng trong cấu trúc xã hội: sự tan biến tương đối của ranh giới giữa các giai tầng, ít nhất trong tưởng tượng và biểu tượng. Cái tên dần trở thành một hình thức "tự cung đình hóa" bản thân giữa đời sống dân dã, thể hiện khao khát thay đổi thân phận thông qua biểu tượng ngôn ngữ.
(Trích từ cuốn Họ và tên: một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt, tác giả Trần Quang Đức, NXB Thế giới, Công ty Nhã Nam)
