TRỐNG ĐỒNG ĐÔNG SƠN "XỊN"
Câu ca dao "Con cóc là cậu ông trời, nếu ai đánh nó thì trời đánh cho" đã có từ đời xưa. Các nhà nghiên cứu đều chung một nhận định rằng câu ca dao đó xuất phát từ thần thoại "Cóc kiện trời", theo quan niệm dân gian thì cóc có liên quan đến mưa. Khi cóc nghiến răng, mọi người đều tin rằng đó là dấu hiệu trời sắp mưa, nên gọi cóc là "cậu ông trời" để thể hiện sự tôn kính và coi cóc như đại diện cho mưa, mang lại mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia súc sinh sôi nảy nở, đời sống người dân được ấm no.
Điều thú vị là trong khảo cổ học, các nhà nghiên cứu cho rằng có sự liên quan giữa câu ca dao trên và trống đồng của nền văn hóa Đông Sơn; và con cóc cũng có ý nghĩa đại diện cho mưa. Cụ thể, các khối tượng cóc trên mặt trống đồng thuộc nhóm C (Đông Sơn muộn), đã được các nhà nghiên cứu giải thích như sau: "Hình cóc trên mặt các trống đồng Đông Sơn nhóm C có thể xem là tín hiệu của thần mưa, theo sự suy tôn dân gian: Con cóc là cậu ông trời" (Những trống đồng Đông Sơn đã phát hiện ở Việt Nam, tr.120). Đặc biệt, các tác giả của các ấn phẩm như Dong Son drums in Viet Nam. 1990 và Trống đồng Thanh Hóa. 2013, cũng dựa vào hình tượng cóc trên mặt trống để cho rằng chức năng của trống đồng là để cầu mưa.
Mặt khóa thắt lưng trang trí tượng cóc thuộc sưu tập Hà My Đồ Cổ
Ảnh: FBNV và TƯ LIỆU VŨ KIM LỘC
Vừa qua, trên mạng xã hội, 2 nhà sưu tập Lê Gia Mai và Hà My Đồ Cổ đã đăng trên trang cá nhân hình ảnh về 2 hiện vật được cho là mặt khóa thắt lưng có trang trí tượng cóc thuộc văn hóa Đông Sơn. Bằng chuyên môn của mình, tôi nhận ra ngay đây là đồ Đông Sơn "xịn". Qua trao đổi thì được biết các hiện vật đều được tìm thấy ở Thanh Hóa, chiều dài 11 cm (sưu tập Lê Gia Mai) và 12,5 cm (sưu tập Hà My Đồ Cổ). Về niên đại, sự xuất hiện của cóc ở đây có lẽ cũng giống như các trống đồng thuộc nhóm C, tức là niên đại thuộc Đông Sơn muộn. Như vậy, ngoài trống đồng còn có thêm một loại hình nữa là trang sức liên quan đến câu ca dao nêu trên.
Tôi nhận thấy đây là vấn đề rất thú vị, dường như có một sự thật ở nền văn hóa Đông Sơn đã được mã hóa trong ca dao. Ngoài ra, cũng cần phải đặt vấn đề chức năng của trống đồng có phải để cầu mưa hay không.
Mặt khóa thắt lưng trang trí tượng cóc thuộc sưu tập Lê Gia Mai
Ảnh: FBNV và TƯ LIỆU VŨ KIM LỘC
CÓC CẦU MƯA VÀ CÓC SUY TÔN
Về 2 hiện vật của 2 nhà sưu tập nêu trên, qua xem xét cho thấy cả hai giống nhau ở chỗ: đều có một con cóc ngồi trên một hình tròn có khắc các đường xoáy tròn và hai bên thì một có khoen, một có móc để móc vào nhau. Về cấu trúc, rất giống với các mặt khóa thắt lưng thuộc văn hóa Đông Sơn đang được lưu giữ tại các bảo tàng trong và ngoài nước.
Thế nhưng điểm độc đáo đáng nói ở đây: thay vì được trang trí như các mặt khóa thắt lưng đã tìm thấy trước đây - hình mặt trời hay tượng rùa, cá sấu, thì 2 hiện vật này lại có tượng cóc và đặc biệt cóc lại ngồi trên các vòng xoáy tròn, mà các vòng xoáy này tôi đã chứng minh là biểu tượng của mặt trời (hoa cúc cách điệu).
Mặt khóa thắt lưng trang trí tượng rùa ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia
Ảnh: FBNV và TƯ LIỆU VŨ KIM LỘC
Như vậy, xét về tư tưởng trong nghệ thuật tạo hình, xét về trật tự trên dưới, rõ ràng nghệ nhân Đông Sơn đã biểu đạt cóc ở trên biểu tượng của mặt trời. Phải chăng, đây chính là cách gọi "Cậu ông trời" mà dân gian đã suy tôn?
Từ vấn đề này, tôi cho rằng chúng ta có thể xem các tượng cóc trên mặt các trống nhóm C cũng cùng chung trong tư tưởng biểu đạt cóc trên trang sức của các nghệ nhân xưa, bởi thực tế trên mặt các trống nhóm C, mặc dầu cóc được thể hiện là khối tượng cao hơn mặt bằng chung các loại hình trang trí, nhưng chúng chỉ được đặt ở vị trí vòng ngoài rìa mặt trống, tức là cũng ở hình thức chầu thần mặt trời, mà lại chầu ở vòng ngoài cùng.
Tượng cóc trên mặt trống đồng Nông Cống ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia
Ảnh: FBNV và TƯ LIỆU VŨ KIM LỘC
Trở lại vấn đề một số nhà nghiên cứu đã dựa vào hình tượng cóc trên mặt trống rồi cho rằng chức năng của trống đồng là để cầu mưa như đã nêu ở trên. Vậy, với phát hiện trang sức được trang trí tượng cóc thì rõ ràng chúng ta không thể cho đó là trang sức cầu mưa, mà có lẽ ở hình thức suy tôn thì đúng hơn.
Tóm lại, với phát hiện cóc trên trang sức, mặc dù là lần đầu tiên được biết đến nhưng sự xuất hiện độc đáo này đã "chống lại" nhận định về chức năng của trống đồng được cho là để cầu mưa. Thêm một vấn đề nữa: Tại sao sự suy tôn cóc lại được phổ biến ở thời Đông Sơn muộn? Phải chăng có thể lý giải rằng ở thời Đông Sơn muộn đã xảy ra những trận hạn hán lớn, gây nhiều thiệt hại cho người dân thời bấy giờ?
