Văn miếu trên đất võ
Trong không khí rộn ràng của những ngày đầu năm mới, khi dòng người tấp nập đổ về các điểm du lịch tâm linh nổi tiếng, có một nơi vẫn lặng lẽ chờ bước chân người qua lại đó là Văn miếu Bình Định tại phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai (trước đây thuộc TX.An Nhơn, tỉnh Bình Định). Nằm khiêm nhường ở một góc đường Đỗ Nhuận, khu phố Vĩnh Phú, di tích này mang trong mình những giá trị văn hóa, giáo dục sâu sắc, song hiện vẫn chưa được nhiều người biết đến.
Văn miếu Bình Định nằm khiêm nhường ở một góc đường Đỗ Nhuận, khu phố Vĩnh Phú, phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Ông Vũ Thành Long, Tổ trưởng tổ dân phố Vĩnh Phú, cho biết theo thời gian và biến động lịch sử, văn miếu đã bị hư hại ít nhiều. "Hiện nay chủ yếu những người lớn tuổi còn nhớ rõ về văn miếu, còn lớp trẻ ít có dịp tìm hiểu nên chưa biết nhiều đến di tích này," ông Long nói.
Theo lời ông Long, trước đây phía trước cổng văn miếu, hai bên tả hữu có nhà bia cao hơn 3 m khắc chữ "khuynh cái hạ mã", nghĩa là nghiêng kiệu, xuống ngựa, thể hiện sự kính trọng đối với các bậc nho hiền. Bên trong từng có hai con lân đúc bằng vôi án ngự hai bên, tạo nên vẻ trang nghiêm, cổ kính. Kế đó là tấm bình phong đắp nổi hình nghê đá cõng phong thư, một chi tiết kiến trúc giàu ý nghĩa biểu tượng.
Tấm bình phong đắp nổi hình nghê đã bị hư hại do năm tháng và biến động lịch sử
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Theo sách Non nước Bình Định của học giả Quách Tấn, văn miếu từng có quy mô khá lớn với ba tòa nhà, mỗi tòa ba gian hai chái. "Cột lớn hơn ôm, kèo trính toàn danh mộc. Tòa chính thờ đức Khổng Tử cùng chư hiền. Tòa phía tây thờ đức Khải Thánh (thân sinh đức Khổng). Tòa phía đông thờ các tiên nho. Miếu xây mặt vào Nam, trước có bình phong, ba biểu và cửa tam quan, chung quanh có thành đá bao bọc…".
Không chỉ nổi bật về kiến trúc, không gian văn miếu xưa còn được bao phủ bởi những hàng xoài tượng cổ thụ tán lá sum suê, tạo nên vẻ thâm nghiêm, u tĩnh. Người đến viếng thường cảm nhận sự thư thái, lòng dạ nhẹ nhõm.
Được xây dựng năm 1802 dưới thời vua Gia Long, Văn miếu tại Gia Lai là công trình Nho học cấp tỉnh do triều đình thiết lập nhằm tôn vinh các bậc nho hiền. Buổi đầu triều Nguyễn, nhà vua đã "sai các dinh trấn đều lập văn Miếu", trong đó có Văn miếu Bình Định. Đây là một thiết chế Nho học quan trọng, cùng thời với Văn miếu Diên Khánh (Khánh Hòa), Văn miếu Trấn Biên (Đồng Nai) và nhiều văn miếu khác dọc miền Trung.
Mặt trong tấm bình phong vẫn còn khá nguyên vẹn với hình nghê cõng phong thư
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Dưới triều Nguyễn, nơi đây không chỉ là không gian linh thiêng thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết mà còn là trung tâm sinh hoạt giáo dục, tế lễ của cả vùng. Văn miếu trở thành biểu tượng cho truyền thống hiếu học của đất Bình Định xưa, góp phần khẳng định vị thế của một vùng đất nổi danh không chỉ về võ học mà còn về đạo học. Sự hiện diện của văn miếu góp phần tạo nên thế cân bằng đặc sắc giữa văn và võ, một nét riêng trong lịch sử vùng đất võ trời văn của Bình Định (cũ).
Mong được trùng tu, tôn tạo
Hiện nay, trên khu đất khoảng 500 m², dấu tích của một công trình từng bề thế giờ chỉ còn lại một căn nhà nhỏ đơn sơ, tấm bình phong và trụ biểu cổ loang lổ vết nứt vỡ, hư hại do tác động của tháng năm, binh lửa. Không gian xung quanh khá yên tĩnh, mang lại cảm giác trầm mặc cho người ghé thăm. Tuy vậy, theo người dân địa phương, di tích vẫn còn ít được biết đến trong các hành trình tham quan văn hóa.
Trụ biểu cùng tấm bình phong còn lại tại Văn miếu Bình Định
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Trong chuyến ghé thăm đầu năm, anh Trần Đức Hóa, du khách đến từ Quy Nhơn, cho biết anh có niềm yêu thích đặc biệt với các di tích lịch sử. Đây là lần đầu anh tìm đến văn miếu tại tỉnh Gia Lai để thỏa niềm đam mê khám phá cũng như bày tỏ sự ngưỡng vọng đối với các bậc hiền triết xưa.
"Khi đặt chân đến đây, chứng kiến sự hư hại của văn miếu do tác động của thời gian và khói lửa chiến tranh, tôi thật sự thấy chạnh lòng. Một nơi từng là biểu tượng cho truyền thống hiếu học của cả vùng mà nay khá vắng vẻ. Tôi nghĩ nếu được quan tâm, trùng tu và giới thiệu tốt hơn, nơi này hoàn toàn có thể trở thành điểm đến văn hóa ý nghĩa cho du khách và học sinh," anh Hóa chia sẻ.
Theo ông Vũ Thành Long, Văn miếu Bình Định không chỉ là những dấu tích kiến trúc còn sót lại, mà còn là biểu tượng của truyền thống hiếu học mà cha ông đã dày công vun đắp từ thời nhà Nguyễn. Việc di tích chưa được nhiều người biết đến là điều đáng suy nghĩ, bởi đây có thể trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên địa phương.
"Những người lớn tuổi ở khu phố vẫn mong di tích tiếp tục được tu bổ, tôn tạo và gìn giữ để các thế hệ trẻ hiểu hơn về một biểu tượng của vùng đất học," ông Long bày tỏ.
Văn miếu Bình Định được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh vào năm 2006
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Trải qua nhiều biến động lịch sử, dù quy mô không còn như trước, Văn miếu Bình Định vẫn mang giá trị đặc biệt và đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh vào năm 2006. Đây là cơ sở quan trọng để di tích tiếp tục được bảo tồn, phát huy giá trị trong đời sống văn hóa địa phương.
