Trong sự nghiệp sáng tác đồ sộ, danh họa Lê Bá Đảng (quê gốc làng Bích La Đông, Triệu Thành, huyện Triệu Phong, Quảng Trị cũ; nay thuộc xã Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị) ) - người từng được biết đến với biệt hiệu tôn vinh "Picasso Việt Nam" - đã để lại hàng ngàn tác phẩm về hình tượng ngựa.
Qua lời kể của người thân cố họa sĩ, có thể thấy hình ảnh con ngựa đi vào tranh, điêu khắc, in ấn… gắn với nhiều kỷ niệm thú vị trong cuộc đời ông.
Danh họa Lê Bá Đảng
ẢNH: TƯ LIỆU GIA ĐÌNH
Cưỡi ngựa và bị ngựa đá
Tại triển lãm chuyên đề về Lê Bá Đảng với chủ đề Ngựa và hoa diễn ra vào cuối tháng 1 vừa qua, chúng tôi có dịp gặp gỡ người cháu của cố họa sĩ và lắng nghe nhiều câu chuyện thú vị xoay quanh hình tượng ngựa trong cuộc đời và sáng tác của ông.
Cùng với mèo, hình tượng ngựa xuất hiện xuyên suốt trong tranh của danh họa Lê Bá Đảng
ẢNH: HOÀNG SƠN
Từ lời kể của ông Lê Bá Tâm (cháu đích tôn của dòng họ, gọi ông Lê Bá Đảng là bác ruột), hình ảnh về cố họa sĩ thuở thiếu thời hiện ra là một cậu bé lém lỉnh, tinh nghịch.
"Hình tượng con ngựa trong sáng tác của bác Lê Bá Đảng gắn với ông từ một kỷ niệm rất sớm. Hồi đó ông mới mười mấy tuổi, nghịch lắm. Ông nội tôi (ba của họa sĩ) có mượn con ngựa của người ta, cột trước cổng nhà. Ông trèo lên cưỡi thì bị ngựa đá văng xuống, rơi trúng vào cái trẹt đang phơi ớt", ông Tâm kể.
Ông Lê Bá Tâm - cháu gọi danh họa Lê Bá Đảng là bác ruột - kể lại câu chuyện thuở thiếu thời người bác ruột từng bị ngựa đá
ẢNH: HOÀNG SƠN
Ớt phơi nắng rất cay, dính đầy người. Thấy vậy, mẹ mới bế ông ngâm ông vào một thùng nước để rửa cho đỡ cay. "Cái lần bị ngựa đá rồi rơi vào trẹt ớt ấy trở thành một ký ức rất mạnh. Từ đó, hình tượng con ngựa đi theo ông suốt đời, đi vào sáng tác như một ám ảnh", ông Tâm tiếp lời.
Ông Tâm cho biết, thời gian đầu, khi mới sang Pháp, họa sĩ Lê Bá Đảng vẽ tranh mèo, bán để mưu sinh. Nhưng hình ảnh con ngựa lại được ông đào sâu hơn, đi vào tiềm thức của ông về chốn quê hương nghèo khó, khi ngựa gắn với làng Bích La Đông .
Ngựa chiến - chủ đề rực rỡ màu sắc trong tranh Lê Bá Đảng
ẢNH: HOÀNG SƠN
"Từ những hình ảnh đó, ông mang hình tượng con ngựa theo bên mình. Mỗi khi nhớ lại quê nhà, mỗi khi vẽ thì ông lại vẽ hình bóng ngựa. Con ngựa đối với ông còn mang tính chịu đựng, chịu khó", ông Lê Bá Tâm nói.
Danh họa Lê Bá Đảng thường dùng phép ẩn dụ để nói về con ngựa như linh hồn của một con người, của những người chịu thương chịu khó, không chịu khuất phục. Ngoài ra, trong sáng tác của ông còn có hình tượng Thánh Gióng, biểu trưng cho sức mạnh, cho sự đứng lên chống lại áp bức.
Danh họa Lê Bá Đảng nổi tiếng với biệt tài có thể biến bất cứ chất liệu gì thành tác phẩm nghệ thuật. Trong ảnh: tác phẩm ngựa trên đá kết hợp khảm xà cừ
ẢNH: HOÀNG SƠN
Tuy vậy, bản thân ông luôn muốn hòa bình. Thời đó, đất nước còn chiến tranh nên đi đâu ông cũng mong mang lại hòa bình cho đất nước. Khi sống và làm việc ở Pháp, ông cũng làm nghệ thuật vì hòa bình.
Hình ảnh ngựa bằng mực tàu và trổ giấy trang trí
ẢNH: HOÀNG SƠN
"Có những bức tranh hình ngựa mà ông vẽ bằng những mảnh thân máy bay B52, từ mảnh xác của chiến tranh. Ông ghép lại, vẽ thành những con ngựa rồi đem đi triển lãm ở Mỹ. Ông nói rằng: đây là một tội ác và tất nhiên là không thể góp phần vào việc xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn. Chính vì vậy, ông phản đối chiến tranh và bạo lực", ông Lê Bá Tâm nói thêm.
Vẽ tranh ngựa cho cháu bán để cưới vợ
Trong hơn 70 năm sáng tác nghệ thuật, danh họa Lê Bá Đảng theo đuổi hơn 30 chủ đề khác nhau, trong đó hình tượng ngựa chiếm vị trí đặc biệt với số lượng tác phẩm rất lớn.
Ngựa được thể hiện bằng mực tàu
ẢNH: HOÀNG SƠN
Theo ông Lê Hồng Phương (cháu gọi danh họa Lê Bá Đảng bằng ông và đang gìn giữ kho di sản của cố họa sĩ), riêng chủ đề ngựa đến nay vẫn chưa thể thống kê đầy đủ, song những gì đã ghi nhận cho thấy số tác phẩm về ngựa có thể lên tới hàng nghìn, trải dài trên nhiều loại hình: hội họa, đồ họa, điêu khắc, in ấn…
Ngựa được danh họa Lê Bá Đảng thể hiện trên giấy, trên gỗ
ẢNH: HOÀNG SƠN
Ông Phương nhận xét, trong thế giới nghệ thuật của Lê Bá Đảng, con ngựa không được thể hiện theo lối tả thực hay giải phẫu hình thể mà trở thành biểu tượng tinh thần. Ngựa gắn với sinh lực, sự vận động và vòng tuần hoàn của sự sống, đồng thời tượng trưng cho tự do, năng lượng sống và khát vọng vượt thoát.
Ông Lê Hồng Phương - cháu gọi danh họa Lê Bá Đảng bằng ông
ẢNH: HOÀNG SƠN
Dù sống và sáng tác tại Pháp, Nhật Bản và Mỹ, ký ức về quê hương Việt Nam luôn hiện diện trong nội tâm người họa sĩ. Từ nguồn ký ức ấy, hình tượng ngựa xuất hiện như một biểu tượng trung tâm, chuyên chở niềm tin, khát vọng hòa bình và tinh thần tái sinh.
Là người gắn bó với người ông đáng kính, ông Lê Hồng Phương cho biết, tình cảm đặc biệt của Lê Bá Đảng dành cho hình tượng ngựa còn gắn với nhiều kỷ niệm đời thường.
Danh họa Lê Bá Đảng thường xuyên thể hiện hình tượng ngựa trên các chất liệu khác nhau
ẢNH: HOÀNG SƠN
"Đó là năm Nhâm Ngọ 2002. Lúc đó, tôi chuẩn bị lấy vợ, ông nói rằng sẽ vẽ cho tôi vài bức tranh ngựa để bán lấy tiền, cưới vợ. Ông hay đùa mà đùa dí dỏm lắm. Nghe rứa tôi ưng lắm, định bụng hỏi ông sẽ cho tôi bao nhiêu bức nhưng lại nghĩ chắc ông chỉ nói đùa. Không ngờ ông vẽ tranh về ngựa rồi chủ động gửi tranh về cho tôi với lời khuyên cứ bán đi để lo việc gia đình", ông Lê Hồng Phương nhớ lại.
Triển lãm "Ngựa và hoa" diễn ra vào tháng 1 vừa qua thu hút đông đảo bạn trẻ
ẢNH: HOÀNG SƠN
Cũng vào thời điểm đó, ông Phương làm một website về ông. Thời ấy, việc làm website còn rất khó. Ông Phương phụ trách phần kỹ thuật, còn cố họa sĩ định hướng về mỹ thuật và sắp xếp nội dung trang web. Đến bây giờ, ông Phương vẫn giữ nguyên những tư liệu từ thời đó.
Ngựa trên chất liệu gỗ thường xuyên được danh họa Lê Bá Đảng thể hiện
ẢNH: HOÀNG SƠN
"Tôi không phải dân mỹ thuật nên không phản biện sâu về chuyên môn được. Nhưng từ khi ông mất đến nay, gần như ngày nào tôi cũng làm việc với di sản của ông. Trước đó, khi ông còn sống, ông cũng hướng dẫn và yêu cầu tôi nghiên cứu tiếp công việc này", ông Phương chia sẻ: "Hiện nay, khối tác phẩm về ngựa vẫn đang được gia đình gìn giữ và số hóa như một phần quan trọng trong di sản nghệ thuật đồ sộ của ông".
Phong cách nghệ thuật của Lê Bá Đảng được định hình rõ nét qua những sáng tác giàu biểu tượng và tinh thần sáng tạo riêng
ẢNH: HOÀNG SƠN
Theo nhà phê bình nghệ thuật Thụy Khuê – người từng gắn bó với Lê Bá Đảng trên đất Pháp trong nhiều thập niên, thế giới ngựa của danh họa là một thế giới bất kham, hỗn tạp giữa ảo và thực. Tất cả những biến chuyển tâm linh và thể xác của người hiện hình trong chân dung ngựa.
Vẽ ngựa, nét bút Lê Bá Ðảng linh động, vùng vẫy, như muốn bộc lộ phần nhân tính trong con vật; và tác phẩm của ông đã luôn cho thấy được điều đó! Ngựa của Lê Bá Đảng không chỉ là những hình hài bất động trên tranh mà chúng có khả năng chuyển động, quyến rũ, toát ra đời sống tâm linh trong ánh mắt, nụ cười, trong tác động thể xác và thú tính…
Tượng ngựa được người thưởng lãm quan tâm
ẢNH: HOÀNG SƠN
"Tất cả những tư thế, những ngậm ngùi của ngựa đều được họa sĩ khai triển, trong những chiều kích khác nhau, bằng những chất liệu khác nhau. Mỗi khi có một nồng độ nào đó dâng lên trong huyết quản nghệ sĩ, thì lại có... ngựa, ngựa là sự giao thoa giữa một cảm xúc bất kỳ, với một làn sóng không tên dấy lên từ trực giác sáng tạo, cái mà Francis Bacon gọi là 'tai nạn' (accident), tôi xin gọi là tia chớp lóe lên từ một cõi không, biến không thành có, biến ngựa thành người", bà Thụy Khuê phân tích.
