Nhơn Châu hay còn gọi là Cù Lao Xanh, một hòn đảo nhỏ nằm cách bờ biển Gia Lai (thuộc TP.Quy Nhơn, tỉnh Bình Định cũ) khoảng 24 km. Đảo có diện tích chỉ hơn 4 km² với 15 km đường bờ biển, trên đảo có khoảng 600 nóc nhà với hơn 2.600 nhân khẩu.
Nhiều năm trước, người dân chủ yếu sống bằng nghề chài lưới, nhưng khoảng 5 năm trở lại đây, nhờ sự hồi sinh của biển cả, cơ cấu kinh tế dần dịch chuyển, trong đó du lịch và dịch vụ chiếm gần một nửa.
Bảo vệ san hô, cả đảo đều hưởng lợi
Những ngày cuối năm 2025, anh Hồ Minh Hiếu (23 tuổi, Phó bí thư đoàn xã Nhơn Châu) tất bật đem phao tiêu, bao cát cùng các thành viên trong tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản đi kiểm tra, quan trắc rạn san hô. Đây là hành trình quen thuộc của anh trong suốt 5 năm qua.
Sinh ra trong một gia đình ngư dân, Hiếu sớm có tình yêu đặc biệt với những dải san hô. Ngày còn đi học, anh từng ngẩn ngơ hàng giờ chỉ để ngắm thế giới đầy sắc màu dưới mặt nước. Nhưng cũng chính trong một lần thấy khách du lịch vô tình làm gãy nhánh san hô, Hiếu đã nảy ra ý nghĩ phải bảo vệ "khu vườn" dưới đáy biển này. Năm 18 tuổi, anh chính thức "đầu quân" cho tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản và trở thành thành viên trẻ nhất trong 37 người.
Nhơn Châu hay còn gọi là Cù Lao Xanh, một đảo nhỏ nằm cách bờ biển Gia Lai 24 km
ẢNH: ĐỨC NHẬT
"Phát triển luôn phải đi đôi với tái tạo. Nếu san hô chết đi, cá tôm cũng mất, du khách sẽ chẳng còn lý do tìm đến. Vì vậy, việc bảo vệ san hô không chỉ là giữ cho biển đẹp mà còn là lý do để du khách tìm đến", Hiếu nói.
Rạn san hô liên tục bị đe dọa bởi những cơn bão, rác thải, hoạt động đánh bắt, khai thác thủy hải sản và cả những du khách vô ý thức. Công việc của tổ cộng đồng không chỉ là thả phao tiêu khoanh vùng cấm, quan trắc rạn san hô, dọn rác dưới biển; mà còn kiên nhẫn nhắc nhở du khách, ngư dân mỗi khi họ có hành vi gây hại. Tất cả đều làm không công, chỉ bằng tinh thần tự nguyện.
Những ngày đầu, Hiếu từng bị cha mẹ phản đối gay gắt. "Ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng", mẹ anh gắt gỏng khi thấy con trai ngày ngày lặn ngụp mà chẳng có đồng nào mang về. Thế nhưng anh đã kiên trì thuyết phục cha mẹ rằng khi san hô "nảy chồi", hệ sinh thái được bảo vệ thì tôm cá mới trở về, du lịch phát triển, rồi cả đảo đều hưởng lợi. Dần dần, cha mẹ anh cũng đổi ý, thậm chí còn động viên con trai tiếp tục.
Sau quá trình bảo vệ nghiêm ngặt của tổ cộng đồng đảo Nhơn Châu, rạn san hô đã “khỏe lại”
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Thách thức lớn nhất mà Hiếu và tổ cộng đồng phải đối mặt là loài sao biển gai, kẻ thù tự nhiên của san hô. Chúng ăn san hô đến trơ trọi. Mỗi lần phát hiện, các thành viên lại phải lặn xuống, dùng gậy gỡ từng con, cho vào bao tải rồi tập kết ở bãi rác trên bờ.
Nhờ sự kiên trì đó, đến nay tổ cộng đồng đã khoanh vùng bảo vệ được 22 ha rạn san hô, trong đó có 2 ha vùng lõi được bảo vệ nghiêm ngặt. Sau nhiều năm nỗ lực, độ phủ san hô đã hồi phục hơn 30%, con số không lớn nhưng cho thấy san hô trên đảo đã nảy chồi và đang dần khỏe lại.
Khi rùa biển trở về
Nếu xem san hô là "khu vườn dưới biển" thì rùa biển chính là "lữ khách" gắn bó với Cù Lao Xanh từ bao đời. Ông Nguyễn Văn Bé, Phó chủ tịch UBND xã Nhơn Châu, kể rằng hàng chục năm về trước, Bãi Nam từng là nơi rùa biển lên đẻ trứng thường xuyên. Đây là bãi biển đẹp với dải cát trắng trải dài.
Cũng vì vẻ đẹp hoang sơ, du khách thường xuyên lui tới Bãi Nam để vui chơi, cắm trại và tổ chức ăn uống cả ngày lẫn đêm. Thậm chí có những du khách đem cả loa công suất lớn để thể hiện tài năng ca hát. Tiếng nhạc xập xình, bãi cát ngổn ngang rác thải, cộng thêm tình trạng đánh bắt ven bờ, khiến rùa không còn nơi để quay lại.
11 chú rùa con được thả về biển trong đêm 11.8.2025
ẢNH: DƯƠNG HIỆP HƯNG
Trước thực trạng đó, chính quyền xã đã kiên quyết thay đổi. Các hoạt động cắm trại, ăn uống, hát hò thâu đêm trên Bãi Nam bị cấm. Người dân được tuyên truyền không săn bắt, không sử dụng, buôn bán trứng rùa. Bên cạnh đó, tổ cộng đồng còn theo dõi dấu vết rùa, tình hình trứng nở và tổ chức các đợt thả rùa con về biển.
Một ngày giữa tháng 7.2024, cả đảo bỗng rộn ràng khi phát hiện ổ trứng rùa đầu tiên sau hàng chục năm vắng bóng. Họ không vui sao được, khi đây là lần đánh dấu sự trở lại của rùa biển tại xã đảo Nhơn Châu sau hàng chục năm vắng bóng.
Tổ cộng đồng quây lưới bảo vệ khu vực một ổ trứng rùa mới đẻ
ẢNH: ĐỨC NHẬT
"Dựa trên những dữ liệu thu thập được, tổ cộng đồng đã phân tích kỹ lưỡng và xác định ngày trứng nở. Sau khoảng 2 tháng, chúng tôi quay trở lại kiểm tra nhưng điều kỳ diệu đã không đến. Toàn bộ ổ trứng với hơn 70 quả bị hư sạch, có lẽ do nhiệt độ cao", ông Bé nhớ lại.
Thế nhưng khoảng 1 tháng sau, người dân lại phát hiện dấu vết của một "bà mẹ rùa" in trên bãi cát. Chẳng ai bảo ai, cư dân của đảo đều theo dõi sát sao từng dấu hiệu nhỏ ở ổ trứng. Thế rồi khi ổ trứng nở, ai cũng thở phào vì đếm được 13 chú rùa con cùng nhau rời bãi cát trở về biển cả.
Lần gần nhất là vào 22 giờ ngày 11.8.2025, người dân phát hiện một ổ trứng rùa biển vừa nở. Nhiều rùa con đã tự bò ra biển, bãi cát vẫn in rõ dấu chân. Tin tức nóng hổi ấy nhanh chóng lan ra cả xã. Người dân, thanh niên, cán bộ đều hồ hởi kéo đến chứng kiến khoảnh khắc diệu kỳ.
Khu vực rùa đẻ trứng luôn được canh chừng cẩn thận, thậm chí còn được lắp camera để giám sát
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Khi đào ổ, mọi người tìm thấy 11 con rùa vừa chui ra khỏi vỏ, tất cả rùa biển con tìm thấy được cho vào thau nhựa và thả về biển trong tiếng hò reo mừng rỡ. Trong ổ chỉ còn 3 quả trứng hỏng, số còn lại đều nở thành công.
"Khoảng 50 ngày trước, người dân từng báo tin rùa mẹ lên bờ đẻ trứng nhưng không tìm thấy ổ. Với kinh nghiệm dân đảo, mỗi lần rùa mẹ thường đẻ từ 80 trứng trở lên, tỷ lệ nở thành công chỉ 55 - 60%. Chứng kiến những con rùa con trở về biển, tất cả mọi người đều vỡ òa trong hạnh phúc", ông Bé hồ hởi kể.
Anh Hồ Minh Hiếu chuẩn bị phao tiêu để khoanh vùng bảo vệ rạn san hô
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Tổ cộng đồng xã đảo Nhơn Châu và người dân thả 11 chú rùa con mới nở về biển cả
ẢNH: DƯƠNG HIỆP HƯNG
Sự trở về của rùa biển và tái sinh của san hô ở xã đảo Nhơn Châu không phải phép màu. Nó là cả một quá trình nỗ lực bảo vệ hệ sinh thái biển không ngừng nghỉ của người dân và cả hệ thống chính trị tại địa phương. Khi hệ sinh thái được hồi sinh, biển sẽ lại đầy ắp cá tôm, du khách sẽ tìm đến, và đảo nhỏ giữa trùng khơi này sẽ thực sự là một Cù Lao Xanh đúng nghĩa.
