Việc thiếu vắng phụ nữ làm việc trong lĩnh vực AI có thể tạo ra những thiên kiến về giới trong các hệ thống AI
ẢNH MINH HỌA: NGỌC LONG
AI đang dần trở thành một công cụ quen thuộc trong đời sống hằng ngày trên khắp thế giới. Thế nhưng theo chuyên gia, "khoảng cách kép" về giới cũng đang xuất hiện khi số phụ nữ tham gia phát triển các hệ thống AI còn ít và số phụ nữ chủ động dùng AI chưa nhiều.
Cụ thể, khảo sát năm 2024 của Diễn đàn Oliver Wyman trên 25.000 lao động cho thấy 59% nam giới dùng công cụ AI tạo sinh ít nhất một lần/tuần, trong khi ở nữ giới là 51%. Ở nhóm tuổi 18-24, khoảng cách còn lớn hơn: 71% so với 59%. Trong khi đó, theo báo cáo "Khoảng cách giới toàn cầu" do Diễn đàn Kinh tế thế giới công bố, ước tính phụ nữ chỉ chiếm khoảng 30% lực lượng lao động AI toàn cầu năm 2023.
Nhân ngày Quốc tế phụ nữ 8.3, Thanh Niên xin giới thiệu ý kiến của các chuyên gia về rút ngắn khoảng cách về giới trong kỷ nguyên AI cùng những cơ hội đào tạo, học bổng cho trẻ em gái và phụ nữ Việt trong lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học).
Tầm quan trọng của "ai xây dựng AI"
Theo tiến sĩ Nguyễn Thị Thủy, giảng viên cấp cao ngành AI, Trường ĐH RMIT Việt Nam, AI và bình đẳng giới có liên hệ mật thiết, bởi lẽ các hệ thống AI học từ dữ liệu của thế giới thực - nơi vốn tồn tại nhiều bất bình đẳng giới kéo dài. Nếu không có sự tham gia của nhiều nhóm khác nhau để nhận diện vấn đề sớm, các định kiến này rất dễ ăn sâu vào hệ thống và ngày càng lan rộng.
"AI có thể trở nên thiếu khách quan khi không có đủ phụ nữ tham gia thiết kế và kiểm thử. Nếu đội ngũ phát triển chủ yếu là nam giới, họ có thể bỏ sót những điểm mù ảnh hưởng tới phụ nữ", bà nói.
Bà Thủy ví dụ Amazon năm 2018 đã ra mắt công cụ tuyển dụng thử nghiệm. Do được huấn luyện dựa trên hồ sơ xin việc trong ngành công nghệ - một ngành do nam giới áp đảo trong nhiều năm - công cụ đã học cách tự động hạ điểm những hồ sơ nào chứa từ khóa "women's" (thuộc về phụ nữ) như "đội trưởng câu lạc bộ cờ vua nữ", "tốt nghiệp trường nữ sinh" đồng thời các động từ mạnh vốn là điều thường xuất hiện trong hồ sơ ứng tuyển của nam giới.
Amazon đã ngừng sử dụng công cụ này từ khi phát hiện thiên kiến, nhưng tiến sĩ Thủy cho rằng đây là ví dụ điển hình cho thấy việc thiếu phụ nữ trong khâu thiết kế, kiểm thử, rà soát có thể khiến những thiên kiến ẩn len lỏi vào hệ thống AI, sau đó bị khuếch đại.
Theo tiến sĩ Thủy, nhiều đội ngũ phát triển AI hiện nay chủ yếu gồm nam giới có nền tảng khá giống nhau, thế nên họ có thể không nhận ra cách hệ thống đối xử thiếu công bằng với phụ nữ hoặc những người xuất thân từ các nền văn hóa không phải phương Tây.
"Việc có thêm phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ châu Á tham gia lĩnh vực AI là rất quan trọng, vì đội ngũ đa dạng mang đến trải nghiệm sống, góc nhìn và hiểu biết văn hóa khác nhau, giúp phát hiện và sửa các thiên kiến tiềm ẩn trước khi chúng lan rộng", bà nói, nhắc tới nguy cơ AI dựng sai đặc điểm khuôn mặt Đông Á hay tạo hình ảnh mang tính nhạy cảm về phụ nữ châu Á...
Khía cạnh còn lại là mức độ tiếp cận AI. Nhà nhân học xã hội Catherine Earl, phó giáo sư tại Trường ĐH RMIT Việt Nam, cảnh báo chênh lệch trong tần suất sử dụng AI có thể dẫn đến chênh lệch cơ hội. Bởi, nếu phụ nữ (đặc biệt là phụ nữ trẻ hoặc không có bằng ĐH) sử dụng AI ít hơn, họ có nguy cơ tuột mất cơ hội nghề nghiệp mới.
Đối với phụ nữ tại các doanh nghiệp, AI có thể làm trầm trọng thêm bất bình đẳng vốn tồn tại lâu nay, chẳng hạn như ít khả năng tiếp cận tài trợ, cơ hội thăng tiến hay các cơ hội phát triển nghề nghiệp khác. Báo cáo về phụ nữ ở nơi làm việc do McKinsey công bố năm 2025 chỉ ra hàng loạt lĩnh vực mà phụ nữ có thể chịu thiệt so với nam giới và các rủi ro này hoàn toàn có thể hằn sâu trong những hệ thống AI, bà Earl nói thêm.
Chuyên gia nhấn mạnh sự hiện diện của phụ nữ châu Á trong các đội ngũ phát triển AI là điều cần thiết để hạn chế thiên kiến giới tính, chủng tộc
ẢNH MINH HỌA: NGỌC LONG
Để thu hẹp khoảng cách giới trong thời AI
Theo bà Earl, nếu trường học và nơi làm việc xem việc sử dụng AI là kỹ năng bắt buộc cần phổ cập, trẻ em gái và trai, phụ nữ và đàn ông đều sẽ tự tin dùng AI trong đời thường. "Thu hẹp khoảng cách phổ cập AI giữa nam và nữ vào thời điểm này nên được xem là nhiệm vụ giáo dục cơ bản", bà nhận định.
Ở nơi làm việc, bà Earl cho rằng doanh nghiệp Việt Nam có thể đi đầu trong việc xây dựng chính sách và thực hành thúc đẩy sự hòa nhập AI với nhân viên, lãnh đạo nữ. "Việc tài trợ cho nhân viên nữ phát triển sự nghiệp dựa trên kỹ năng AI cơ bản sẽ góp phần tạo sân chơi bình đẳng và giảm nguy cơ phân biệt đối xử về giới tại nơi làm việc", bà khuyến nghị.
Trong khi đó, tiến sĩ Thủy nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đẩy mạnh sự tham gia của phụ nữ trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển AI. Giải pháp bao gồm cung cấp chương trình học bổng, cố vấn nghề nghiệp và lộ trình phát triển lãnh đạo nhằm khuyến khích nhiều phụ nữ trẻ bước vào ngành và tiến xa hơn trong sự nghiệp.
Thực tế, tại Việt Nam, những giải pháp này đang được xúc tiến mạnh mẽ với sự chung tay từ nhiều bên. Chẳng hạn, tổ chức từ thiện Saigon Children's Charity (TP.HCM) nhiều năm qua triển khai sáng kiến "PowHERful" để làm lợi cho hàng ngàn nữ sinh trên cả nước. Mới đây, sáng kiến này đào tạo 50 nữ sinh "nguồn" và để các em tự về trường mình tổ chức các ngày hội trải nghiệm STEM cho bạn bè đồng trang lứa, dự kiến tiếp cận 1.000 người.
Tại mỗi ngày hội, học sinh được tham gia chuỗi hoạt động thực hành như trò chơi thử thách tư duy logic, tự tay lắp ráp, trình bày mô hình STEM theo nhóm, tham gia cuộc thi tìm hiểu kiến thức STEM hay giao lưu cùng các anh chị trong nghề... "Hướng tiếp cận 'nữ sinh dẫn dắt thế hệ tiếp theo' không chỉ giúp học sinh tiếp cận STEM theo cách gần gũi mà còn trao cơ hội để các em rèn tự tin, năng lực lãnh đạo và tư duy logic", đại diện tổ chức này nói.
Trong khi đó, Chính phủ Anh mới đây công bố hai chương trình học bổng dành cho các nữ sinh viên Việt Nam muốn theo học bậc thạc sĩ ở Anh. Mỗi suất học bổng có giá trị tối thiểu 40.000 GBP (1,4 tỉ đồng), bao gồm học phí, sinh hoạt phí, chi phí đi lại, visa, phí bảo hiểm y tế và hỗ trợ học tiếng Anh. Ngoài ra ứng viên trúng tuyển còn được nhận nhiều quyền lợi phi tài chính, như được tạo điều kiện kết nối với các chuyên gia trong lĩnh vực STEM...
"Giáo dục là nền tảng của sự đổi mới và tiến bộ, và việc hỗ trợ phụ nữ trong lĩnh vực STEM là yếu tố then chốt để xây dựng một tương lai tốt đẹp và rộng mở hơn cho tất cả mọi người", ông James Shipton, Giám đốc Hội đồng Anh ở Việt Nam, chia sẻ về chương trình học bổng "Women in STEM".
