Ngày vía Thần tài mùng 10 tháng giêng năm nay rơi vào ngày 26.2 dương lịch. Tại TP.HCM, Hà Nội, nhiều người xếp hàng để mua vàng hình linh vật của năm hay nhẫn tròn, vàng ép vỉ với quan niệm "lấy lộc" đầu năm.
Điều này khiến nhiều người thắc mắc ông Thần tài là ai, có phải mua vàng dịp này là có lộc quanh năm?
Ngày vía Thần tài có nguồn gốc từ đâu?
Theo TS Dương Hoàng Lộc, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Tôn giáo - Đạo đức, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM), tại Việt Nam, đặc biệt ở các tỉnh Nam bộ thì Thần tài là vị thần được thờ cúng rất phổ biến trong gia đình.
Ông được xem là một vị thần trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, hay có thể gọi là một gia thần của người Việt.
Người Nam bộ thường thờ ông Thần tài chung Thổ địa
ẢNH: DIỆU MI
TS Dương Hoàng Lộc cho biết quan niệm dân gian về Thần tài rất phong phú, đa dạng. Tín ngưỡng thờ Thần tài ở Việt Nam hiện nay cũng chịu ảnh hưởng nhất định từ văn hóa Trung Quốc, với hai hình tượng là văn Thần tài và võ Thần tài.
Theo câu chuyện được lưu truyền trong dân gian, Thần tài vốn là vị thần trên trời. Trong một lần xuống hạ giới do uống rượu say, ông bị va đầu vào đá và mất trí nhớ, không còn biết mình là ai.
Xem nhanh 20h ngày 25.2: Người dân đi lễ chùa đông nghịt ngày vía Ngọc Hoàng | Mexico đảm bảo World Cup an toàn
Trong thời gian lưu lạc nơi trần thế, quần áo ông mặc bị người dân mang đi bán. Khi lang thang ăn xin, Thần tài được một cửa hàng bán gà vịt mời vào ăn. Từ đó, việc kinh doanh của cửa hàng này trở nên phát đạt, khách đông nườm nượp.
Tuy nhiên, sau một thời gian, vì thấy ông không làm gì lại ăn bốc, chủ quán không cho ở nữa nên việc buôn bán sa sút, vắng khách.
Ở các đô thị lớn, nhiều người đi mua vàng ngày vía Thần tài
ẢNH: NGỌC THẮNG
Nhận thấy sự "linh nghiệm", nhiều người kinh doanh khác tìm đến mời Thần tài về, sắm sửa quần áo mới cho ông. Tình cờ, Thần tài ghé đúng nơi từng bán lại y phục trước đó, mua lại và mặc vào. Khi đội mũ lên, ông nhớ ra thân phận của mình rồi bay về trời đúng vào ngày mùng 10 tháng giêng âm lịch. Từ đó, dân gian chọn ngày này làm ngày vía Thần tài.
TS Lộc cho hay, hằng năm vào dịp này, người dân thường sắm lễ vật cúng Thần tài và mua vàng với mong muốn cầu tài lộc, may mắn và sự sung túc cho cả năm. Theo ông, việc thờ Thần tài xuất phát từ ước nguyện rất thực tế: mong gia đình làm ăn thuận lợi, kinh tế khá giả, đời sống ổn định và thịnh vượng.
Tại Nam bộ, Thần tài thường được thờ chung với ông địa, đặt bàn thờ dưới đất, quay mặt ra cửa chính. Hình tượng Thần tài phổ biến là một ông lão ngồi trên ngai, tóc bạc, râu dài, mặc áo gấm thắt đai ngọc; một tay cầm gậy, tay còn lại cầm thỏi vàng, biểu trưng cho tiền tài, của cải.
Theo phân tích của TS Lộc, văn hóa thờ cúng Thần tài bắt nguồn từ chính tín ngưỡng dân gian này. Người dân tin rằng sự tôn kính và niềm tin dành cho Thần tài sẽ mang lại tiền bạc, lợi lộc và sự giàu có. Đó là nhu cầu thiết thân của con người trong mọi thời đại, đặc biệt ở đô thị - nơi đời sống gắn chặt với hoạt động kinh tế. Nói cách khác, ai cũng cần tiền để duy trì cuộc sống, vì thế họ gửi gắm ước mong ấy qua việc thờ cúng Thần tài.
Trong khi đó, theo ông Hoàng Triệu Hải, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu địa lý kiến trúc Phương Đông, trong văn hóa truyền thống của người Việt cổ chỉ có tục thờ Thổ thần (ông Địa), còn tục thờ Thần tài là hiện tượng tiếp nhận từ văn hóa Trung Hoa rồi được Việt hóa, gắn với tín ngưỡng dân gian.
Ông nhấn mạnh cách thờ cúng Thần tài ở Việt Nam đã có sự biến đổi, không hoàn toàn giống với một số quốc gia khác, nơi tín ngưỡng Thần tài thiên về yếu tố phong thủy hơn là một ngày lễ cụ thể có nghi thức và tập quán đi kèm.
Vì sao người Việt mua vàng ngày Thần tài?
Những năm gần đây, mua vàng ngày vía Thần tài trở thành "điểm nhấn" của dịp này. Không chỉ tiểu thương mà cả nhân viên văn phòng, người trẻ cũng tham gia. Nhiều người tin rằng mua vàng đầu năm sẽ giúp cả năm "tiền vào như nước".
Tuy nhiên, theo TS Dương Hoàng Lộc, việc xếp hàng mua vàng trong ngày vía Thần tài chủ yếu phổ biến ở đô thị lớn, còn tại nông thôn chưa phải thói quen rộng rãi. Ông cho rằng người Việt vốn có truyền thống tích trữ vàng làm của để dành, nên việc mua vàng ngày này vừa mang yếu tố tín ngưỡng, vừa là tâm lý tích lũy tài sản.
Theo chuyên gia văn hóa, nhiều người mua vàng không hẳn vì tin tuyệt đối vào tâm linh mà vì muốn có điểm tựa tinh thần
ẢNH: ĐAN THANH
Thực tế cho thấy, không ít người mua vàng không hẳn vì tin tuyệt đối vào yếu tố tâm linh, mà vì giữ một thói quen đầu năm, hoặc đơn giản là muốn có một điểm tựa tinh thần. Giá trị vật chất của vàng đôi khi không phải yếu tố quyết định, mà chính là cảm giác an tâm, hy vọng về khởi đầu thuận lợi.
Bên cạnh mua vàng, nhiều gia đình chuẩn bị mâm cúng Thần tài - Thổ địa. Theo TS Dương Hoàng Lộc, việc quan trọng trước tiên là lau dọn bàn thờ sạch sẽ, sắp xếp gọn gàng. Một số người cẩn thận còn lau tượng bằng nước thơm hoặc rượu trắng ngâm hoa.
Mâm cúng thường có thịt quay do dân gian truyền rằng Thần tài thích món này cùng "tam sên" gồm thịt heo luộc, trứng luộc và tôm hoặc cua. Ở Nam bộ, nhiều gia đình còn chuẩn bị cá lóc nướng vì bàn thờ ông Thần tài và Thổ địa đặt chung với nhau. Hoa tươi, trái cây, rượu, nước là lễ vật không thể thiếu. Một số nơi đặt thêm vàng lên bàn thờ để "lấy lộc".
Theo ông Lộc, điều quan trọng nhất khi cúng là sự thành tâm. Văn khấn có thể theo bài truyền thống hoặc tùy tâm nguyện, miễn là thể hiện mong muốn làm ăn thuận lợi, gia đình bình an.
Tuy vậy, các chuyên gia cũng lưu ý cần nhìn nhận tín ngưỡng trong giới hạn văn hóa. Việc tin vào Thần tài là một phần trong đời sống tinh thần, nhưng không nên tuyệt đối hóa hay đồng nhất tài lộc với một hành động duy nhất trong năm.
