Trừ tịch (除夕) là đêm cuối cùng của năm âm lịch, còn gọi là đêm giao thừa, tức đêm chuyển giao ngày cuối cùng của năm cũ sang ngày đầu tiên của năm mới.
Trừ có nghĩa là "loại bỏ"; tịch là "đêm" - một ký tự có hình thức cổ xưa giống như trăng lưỡi liềm, biểu thị thời gian trong ngày.
Trừ tịch có nghĩa là loại bỏ năm cũ, chào đón năm mới. Thuật ngữ này còn gọi là tuế trừ (岁除), tức "năm cũ kết thúc ở đây và năm mới bắt đầu". Nói cách khác, trừ tịch là đêm cuối năm, còn được gọi là trừ tịch dạ (除夕夜) hay trừ dạ (除夜). Trong ngôn ngữ dân gian, trừ tịch còn được gọi là "ngao niên" (熬年).
Cách gọi Trừ tịch sớm nhất là trong các ghi chép lịch sử của Trung Quốc, chẳng hạn như Phong thổ ký, do Chu Xử thời Tây Tấn viết. Hiện nay, có hai thuyết chính về thuật ngữ Trừ tịch.
a. Trừ tịch bắt nguồn từ tục lệ xua đuổi tà ma trong thời kỳ tiền Tần. Trong Quý Đông ký thuộc bộ Lã Thị Xuân Thu, người xưa dùng trống để xua đuổi "tà ma bệnh dịch" (dịch lịch chi quỷ) vào ngày trước Tết Nguyên đán.
Trong thời kỳ Chu Tần, vào cuối mỗi năm, cung điện sẽ tổ chức lễ Đại Na (大傩). Trong lễ này, Phương Tướng Thị (方相氏) sẽ đội da gấu, đeo mặt nạ bốn mắt vàng, mặc áo đen quần đỏ, tay cầm khiên giáo dẫn đầu, theo sau là mười hai thần thú hoặc ni cô, cũng đeo mặt nạ, thực hiện các nghi lễ. Họ cúng tế cầu mong phước lành, đồng thời rước đuốc và sử dụng tiếng trống để xua đuổi tà ma bệnh dịch, gọi là "trục trừ" (逐除). Trục trừ còn là cách "xua đuổi năng lượng âm và đuổi khí lạnh" vào ngày cuối năm.
Ngày trước đêm giao thừa gọi là Tiểu trừ hay Tiểu niên dạ (小年夜); còn đêm giao thừa gọi là Đại trừ, tức là Đại niên dạ (大年夜).
b. Theo bách khoa thư Baidu, truyền thuyết kể rằng vào thời cổ đại, có một con quái vật hung ác tên là "Tịch", thường xuyên gây hại cho dân lành. Mọi người cầu cứu Thần Bếp (Táo vương gia) nhưng ông không thể khuất phục được "Tịch". Vì vậy, Thần Bếp đã cầu cứu Thiên Cung. Thiên Cung cử một vị tiên trẻ tên là "Niên" xuống trần gian vào đêm 30 tháng 12 âm lịch để tiêu diệt "Tịch". Về sau đêm này được gọi là Trừ tịch.
Tục thức đêm đón giao thừa gọi là thủ tuế (守岁). Nhiều người sẽ thức suốt đêm, thắp lửa chào đón năm mới, gọi là Thủ tuế hỏa (照岁等). Tục đốt đèn cầy (nến) suốt đêm, cầu mong sự giàu có và thịnh vượng trong năm tới gọi là Chiếu hư hao (照虚耗).
Trong tiếng Việt, có nhiều thành ngữ và tục ngữ nói về Trừ tịch (tức đêm 30 âm lịch). Thí dụ: Ba mươi chưa phải là Tết; Ba mươi Tết, thằng chết cãi thằng khiêng; Có hay không mùa đông mới biết, giàu nghèo ba mươi Tết mới hay...
Tuy nhiên, do cuối năm nay không có ngày 30 âm lịch nên không thích hợp để sử dụng những câu thành ngữ, tục ngữ kể trên.
Đêm giao thừa năm nay sẽ rơi vào ngày 29 tháng 12 âm lịch. Điều này sẽ tiếp tục diễn ra trong 5 năm, nghĩa là không có đêm 30 đến năm 2029.
