Trước khi đến với văn xuôi và kịch, Nguyễn Khắc Phục là nhà thơ với nhiều tác phẩm khá độc đáo, trong đó có trường ca Đà Nẵng - Thành phố rốc-két. Ông từng được cử vào chiến trường khu V làm công tác tuyên huấn và dân vận. Năm 1976, ông chuyển về công tác tại Xưởng phim truyện VN và nổi tiếng với nhiều kịch bản phim nhựa, trong đó phim Bọn trẻ được trao huy chương vàng kịch bản văn học tại LHP quốc tế Á - Phi 1994.
Nguyễn Khắc Phục sáng tác đa dạng: tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, kịch bản sân khấu, phim, lễ hội. Điều làm nên dấu ấn của ông chính là tư duy dấn thân, khả năng kết nối văn học với lịch sử và văn hóa truyền thống, niềm tin vào sức mạnh tinh thần dân tộc.
Trong các tiểu thuyết và truyện ngắn như Dòng sông lửa, Đứng trước biển, Hỗn độn… Nguyễn Khắc Phục thể hiện tư duy tự sự giàu sức khái quát, xây dựng nhân vật có lý tưởng, suy nghĩ lớn và được đặt vào không gian lịch sử, xã hội nhiều biến động với giọng văn mạnh mẽ. Văn xuôi của ông mang màu sắc sử thi hiện đại, nhưng không lên gân, thay vào đó là tư tưởng nhân văn sâu sắc, khơi gợi trách nhiệm cá nhân. Về thơ, dù không nổi bật bằng tiểu thuyết hay kịch bản, nhưng thơ của ông vẫn thể hiện rõ chất trí tuệ và chiều sâu tinh thần với nhiều tầng cảm xúc khác nhau.

Nhà văn Nguyễn Khắc Phục
Ảnh: Tư liệu
TRUYỀN CẢM HỨNG, TÌNH YÊU NƯỚC
Trong một lần đến thăm, Nguyễn Khắc Phục cho tôi xem bản thảo tiểu thuyết Hỗn độn đang viết dở. Trong 12 tiểu thuyết, ông tâm đắc nhất là Thăng Long ký, Bay qua cõi chết và Hỗn độn. Nhìn gương mặt ông lúc ấy phảng phất nét gì đấy cương trực, gân guốc của người viết văn yêu nước. Mắt khẽ nhắm lại, ông chậm rãi lý giải: "Thăng Long tồn tại và đứng vững qua ngàn năm bằng cái gì nhỉ? Chắc chắn không phải bằng vũ khí, không phải bằng lợi thế về người và đất đai. Theo tôi, Thăng Long đứng vững được qua ngàn năm là do thái độ anh hùng và văn hóa. Thăng Long đứng vững được là còn do các triều đại biết tập hợp tinh thần yêu nước của trăm họ. Đây không phải là câu chuyện của ngày hôm qua và cũng không phải là câu chuyện của riêng ngày mai khi hùng khí Thăng Long vẫn là sức mạnh muôn thuở…".
Nguyễn Khắc Phục nói với tôi: "Với kịch bản Đêm hội văn hóa nghệ thuật mừng Đại lễ 1.000 năm, tôi muốn thông qua đêm diễn này kể câu chuyện về Thăng Long ngàn năm, và điều quan trọng nhất là truyền cảm hứng văn hóa, cảm hứng anh hùng của dân tộc VN cho thanh, thiếu niên hôm nay. Điều thôi thúc lớn nhất đối với tôi là ý tưởng đề cao văn hóa Diên Hồng là văn hóa của 54 dân tộc VN. Tinh thần Diên Hồng vừa là động lực văn hóa, vừa là vũ khí vĩ đại nhất của người VN để dựng nước và giữ nước. Hiện nay, chúng ta có thể dùng ngôn ngữ hiện đại để giải thích tinh thần Diên Hồng là Đại đoàn kết dân tộc. Hồng là hồng phúc, Diên là dài lâu, vậy Diên Hồng nghĩa là hồng phúc lâu dài của đất nước chính là sức mạnh Đại đoàn kết của dân tộc chúng ta".
Khi tôi hỏi ông lấy sức đâu mà viết nhiều như vậy, Nguyễn Khắc Phục trả lời hóm hỉnh và đầy ý nhị: "Mình chỉ là một kẻ ham chơi và ham sống, còn viết thì đã có một đấng nào đó trong con người mình viết ra đấy, mình có làm gì đâu!". Nguyễn Khắc Phục là như vậy, dù nho nhã, hiểu biết nhiều nhưng rất khiêm tốn: "Mình chả là cái gì trong cuộc đời này, cuộc đời này quan trọng, chứ còn các thứ khác cũng chả là đinh gỉ gì khiến mình phải quan tâm, cứ rong chơi vậy thôi". Tuy bộc bạch như thế nhưng tôi vẫn thấy sau ánh mắt đăm chiêu, u ẩn của ông một nguồn mạch sục sôi của sự sáng tạo không bao giờ chịu lụi tắt.
Tôi còn nhớ, tại lễ khai mạc Ngày văn hóa các dân tộc VN 2009 khi Nguyễn Khắc Phục tuyên bố dành nhuận bút kịch bản của ngày lễ này là 39 triệu đồng tặng các cháu đồng bào ít người Rơmăm ở làng Le (Kon Tum, nay thuộc Quảng Ngãi), mọi người lặng đi vì xúc động. Ông dặn bạn bè ở Hội Văn nghệ Kon Tum khi mang giúp ông quà tặng tới các cháu: "Với tôi, 39 triệu đồng là cả gia tài, nhưng các vị không được nói là tôi giúp các em mà phải nói thế này: Có một ông già ở vùng xuôi, bây giờ con cái lớn rồi, ông sống bằng lương hưu đủ rồi, và lần này ông làm thêm được ít tiền, ông gửi biếu các cháu bé ở làng Le, là nơi chiến trường trước đây ông từng công tác". Sau đó, ông cũng quyết định dành tặng nhuận bút kịch bản Đêm hội Đại lễ 1.000 năm Thăng Long và kịch bản Lễ kỷ niệm Thi hào Nguyễn Du cho trẻ em vùng bị thiên tai lũ lụt ở Hà Tĩnh.
Nguyễn Khắc Phục là thế đó, tạm ngừng viết tiểu thuyết thì chuyển sang viết kịch bản, hết làm từ thiện lại đi vẽ tranh, ông viết và sống và rong chơi… Trong cuộc đời này, ông như một người hiền còn sót lại ở chốn phù du. Một buổi trưa ngồi uống bia cỏ với nhau, ông nhẩn nha đọc cho tôi nghe 10 đoạn của bài thơ vừa viết Thơ viết trong lỗ đen. Hóa ra, đến cuối đời ông vẫn còn hào hứng và tri kỷ với thi ca nhiều lắm. Ông bảo tôi: "Anh thích nhất câu thơ của em "Chiến tranh là nơi ngọn cỏ/Cao hơn tất cả chúng ta/Những người lính bị đốn ngã/Xanh xao hơn mọi hận thù" vì chỉ có những thằng đi qua trận mạc đau đớn như chúng ta mới viết được câu thơ như thế! À, vừa rồi anh có trích mấy câu thơ viết về Thăng Long của em để đưa vào kịch bản Đại lễ 1.000 năm Thăng Long". Nhìn gương mặt ông lúc ấy, vẻ đăm chiêu đã bớt suy tư dưới nắng trưa ấm áp của một ngày đông. Không ngờ đấy là lần cuối cùng tôi được ngồi uống bia cỏ với ông.