ĐỘC ĐÁO LÁ PHÙ 5 MÀU
Hẳn nhiều người từng ít nhất một lần nhìn thấy lá phù thượng lương (thường làm bằng vải đỏ) treo trên nóc nhà. Tấm vải ấy là một nghi thức tín ngưỡng dân gian, nơi gia chủ gửi gắm ước vọng bình an trong ngày cất nóc. Ở Huế, vùng đất nổi tiếng với hệ thống nghi lễ tâm linh cầu kỳ và chặt chẽ, lá phù gần như trở thành điều không thể thiếu mỗi dịp dựng nhà nhằm cầu an. Có thời, nghề vẽ phù thượng lương bằng tay rất hưng thịnh. Nhưng theo thời gian, những lá phù in sẵn dần thay thế, khiến người theo nghề ngày một thưa vắng.
Ông Lê Trường Huy vẽ phù thượng lương hoàn toàn bằng tay
Hành trình tôi tìm đến ông Lê Trường Huy, một trong số rất ít người còn vẽ phù thượng lương thủ công ở xứ Huế, có sự hỗ trợ của Shunhwa - nhóm người trẻ tại Huế dùng tour trải nghiệm và mạng xã hội để kết nối, góp phần tạo sinh kế và động lực để nghệ nhân bám nghề.
Là người am hiểu chữ Hán - Nôm, ông Lê Trường Huy có thể đọc, viết thành thạo và soạn cả câu đối xưa
ẢNH: HOÀNG SƠN
"Tôi kiên quyết bài trừ mê tín dị đoan, không coi bói, không có mầm của thầy pháp. Phù thượng lương không phải bùa trừ tà như nhiều người lầm tưởng, mà là biểu tượng của sự hài hòa âm dương, ngũ hành trong không gian cư trú", ông Huy mở đầu câu chuyện. Gắn bó chuyên sâu với việc vẽ phù thượng lương từ năm 2003, ông tự nhận mình may mắn khi sinh ra trong gia đình có nền tảng chữ Hán - Nôm, tạo cho ông một vốn liếng quan trọng để hiểu và dụng chữ cho đúng lễ, đúng nghĩa.
Mỗi câu chữ vẽ trên phù thượng lương đều mang những tầng nghĩa sâu xa
Theo ông Huy, một lá phù thượng lương hoàn chỉnh luôn gồm nhiều lớp nghĩa chồng lên nhau. Trên cùng là dòng chữ "Càn nguyên hanh lợi trinh", chỉ nguyên khí của trời đất, sự hanh thông và bền vững. Ở trung tâm là vòng tròn âm dương với hai màu xanh - vàng, tượng trưng cho trời xanh, đất vàng. Bao quanh là các yếu tố của ngũ hành: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Phía dưới là những câu chữ quen thuộc trong tín ngưỡng dân gian, như "Thiên vô kỵ, địa vô kỵ, âm dương vô kỵ, bách vô cấm kỵ", "Khương Thái Công tại thử", "Tân gia đại cát"…
"Mỗi chữ đều có gốc tích. Tôi chỉ là hậu sinh, làm theo cái mà người xưa để lại. Làm sai là mang tội với người xưa", ông Huy nói. Theo ông, những dòng chữ ấy vừa là lời chúc mừng tân gia, vừa mang ý nghĩa phong thủy sâu sắc, gửi gắm ước vọng an cư hanh thông, bình an, đại cát dưới sự hòa hợp của trời đất và âm dương.
Khác với những lá phù in sẵn chỉ dùng mực đen, phù của ông Huy sử dụng 5 gam màu nhưng không nhằm trang trí mà để tượng trưng cho ngũ hành. "Xanh là mộc, đỏ là hỏa, vàng là thổ, trắng là kim, đen là thủy. Trời xanh đất vàng, âm dương hòa hợp", ông lý giải.
CỦA HIẾM CỦA LÀNG
Mỗi màu trên lá phù của ông Huy đều được vẽ thủ công, đi từng lớp một, có nền, có phủ. Ông cho biết, phần quan trọng không kém đó là màu phải được trộn châu sa, thần sa để trấn trạch trước khi vẽ. Có người hỏi ông vì sao không khắc mộc bản để in cho nhanh, ông chỉ cười: "Mỗi nét vẽ, mỗi nét chữ đều là một lời cầu bình an cho gia chủ. Làm nhanh mà không hiểu, thì chữ còn đó mà lễ mất đi. Mỗi lá phù vì thế không chỉ là vật treo trên nóc nhà mà là phần chữ nghĩa và nền nếp được gửi gắm".
Hơn 20 năm qua, ông Huy âm thầm giữ nghề vẽ phù bằng tay
Khi được hỏi giá một lá phù, ông Huy nói dù làm công thầy nhưng lúc nào cũng tính theo giá công thợ. Ai hỏi giá, ông đều bảo tùy tâm. Theo ông, người làm nghề này mà đặt nặng tiền bạc thì sớm muộn cũng "mất chữ".
Chiếc phù thượng lương do ông Huy vẽ có 5 màu đại diện cho ngũ hành
"Năm 2003 là dấu mốc tôi bước vào nghề vẽ phù thượng lương, khi cha tôi, người trực tiếp truyền dạy chữ Hán - Nôm yếu dần", ông Huy kể và nói thêm: "Còn việc học chữ, tôi đã bắt đầu từ năm 1980". Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm chữ, ông được ông nội và cha truyền dạy bằng cách "ngồi nghe mà học". Đến nay, ông có thể đọc viết thành thạo hoành phi, tiểu phan, văn tế, bia mộ… Hôm tôi đến, ông Huy vừa trở về từ một đám tang trong xóm sau khi giúp tang gia viết một lá phan bằng chữ Hán. Thành thạo chữ cổ, am hiểu ý nghĩa của các nghi lễ xưa, ông chưa bao giờ nề hà khi được nhờ viết, dù là việc vui hay việc buồn của đời người.
Dù lắm công phu nhưng mỗi lá phù thượng lương được ông Huy bán với giá bình dân
ẢNH: HOÀNG SƠN
Ngoài vẽ phù, ông còn "đặt" câu đối cho nhà thờ họ, công việc mà theo ông khó hơn "viết" nhiều lần. Bởi viết chỉ là chép lại cái đã có, còn đặt câu đối là phải hiểu gốc tích dòng họ, hiểu không gian thờ tự, hiểu từng chữ gắn với kiến trúc tâm linh... "Chữ tôi viết lên rồi, thợ mộc chạm vô gỗ. Lỡ sai thì không đục lại được. Nên đặt là phải chắc", ông nói. Những câu đối ấy, sau đó được chạm rồng, chạm phụng, chạm hoa văn cổ, trở thành một phần không thể tách rời của ngôi nhà thờ.
Ở tuổi 68, ông Huy thừa nhận nghề này khó có người theo. Con cháu trong nhà có người biết chữ, biết nghề nhưng không ai đủ thời gian và kiên nhẫn để theo đến cùng. Còn chuyện giữ nghề thì ông chắc nịch: "Tôi còn thì còn vẽ phù, còn đặt câu đối, còn viết Hán tự xưa…". (còn tiếp)
