MỘT THỜI RĂNG ĐEN LÀ ĐẸP, LÀ SANG…
Tục nhuộm răng đen từng đi vào thi ca qua câu thơ "Những cô hàng xén răng đen, cười như mùa thu tỏa nắng" trong Bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm, như một cách miêu tả vẻ đẹp duyên dáng, thuần hậu của người phụ nữ Việt xưa. Ở cố đô Huế, phong tục này cũng từng phổ biến với nhiều quầy bán thuốc nhuộm răng tại chợ Đông Ba.
Ông Đinh Bảo Ân, người nắm giữ bí kíp làm thuốc nhuộm răng đen có từ xa xưa
ẢNH: HOÀNG SƠN
Nhuộm răng không chỉ là chuyện làm đẹp mà còn được xem là dấu hiệu trưởng thành, cũng như giúp bảo vệ hàm răng. Để có hàm răng đen bóng như hạt nhãn, người nhuộm phải trải qua nhiều công đoạn cầu kỳ, kéo dài hàng tuần lễ, trong đó quan trọng nhất là thuốc nhuộm được làm từ những nguyên liệu đặc biệt theo công thức truyền đời. Gia đình ông Đinh Bảo Ân (73 tuổi, trú đường Chi Lăng, P.Phú Xuân) là một trong số rất ít những nơi còn lưu giữ được bí kíp ấy.
"Gia đình tôi có gốc gác Minh Hương ở Trung Quốc. Ông nội tôi chuyển về khu phố cổ Gia Hội này sinh sống với nghề làm thuốc gia truyền từ hơn 100 năm trước, trong đó thuốc nhuộm răng đen là thứ thuốc chủ lực không chỉ nuôi sống mà còn giúp gia đình có của ăn của để. Bởi theo quan niệm thẩm mỹ ngày xưa, răng đen là hàm răng đẹp nên nhà nào có con gái đến tuổi 12 - 13 là đã mua về dùng. Thuốc làm ra bao nhiêu hết bấy nhiêu…", ông Ân nhớ lại. Bà Trương Thị Kim Anh (69 tuổi, vợ ông Ân) ngồi cạnh bên góp chuyện: "Thời của bà nội tôi, tức là 3 đời trước, thuốc này bán chạy lắm vì ngày xưa người ta coi răng đen là sang. Tôi về làm dâu năm 1984 và may mắn được mẹ chồng truyền lại nghề này. Khi ấy, mỗi lọ thuốc nhỏ chỉ bán với giá từ 5.000 - 10.000 đồng, lúc nào cũng có người tìm mua".
Bà Kim Anh cho biết thành phần chính của thuốc nhuộm răng đen thực ra không quá phức tạp, gồm 3 vị chủ đạo là thanh phàn, hắc phàn và bội tử, cùng một số "biệt dược" khác. Tuy nhiên, cái khó nằm ở chỗ người bào chế phải là dân trong nghề, am hiểu nguồn nguyên liệu và biết nơi tìm mua. Mỗi thành phần đều có giá khá cao, riêng hắc phàn hiện nay lên đến hàng triệu đồng cho một lượng rất nhỏ. Để có đủ nguyên liệu, bà Kim Anh phải tìm đến những tiệm thuốc bắc có tiếng đặt mua, chờ đợi nhiều ngày mới gom đủ.
Thuốc nhuộm răng đen đựng trong chai thủy tinh nhỏ
ẢNH: HOÀNG SƠN
KHỔ CÔNG GIỮ THUỐC, NHỌC CÔNG GIỮ RĂNG
Bà Kim Anh lấy ra một chai nhỏ, rắc một ít bột màu vàng sẫm vào lòng bàn tay, rồi nhỏ thêm vài giọt nước và dùng đầu ngón tay khuấy nhẹ. Lập tức, thứ bột ấy tan đều, chuyển dần sang màu đen tuyền. "Thuốc nhuộm khi đưa lên răng sẽ tan ra và lên màu như vậy đó", bà nói, rồi đẩy chai thuốc về phía tôi bảo nếm thử. Tôi chần chừ vì e nhỡ đâu răng mình đen ố thật thì sao. Ngồi cạnh bên, ông Đinh Bảo Ân cười lớn, xua tay: "Quy trình nhuộm răng không đơn giản như anh nghĩ đâu".
Ông Ân chậm rãi giải thích trước khi nhuộm, phải ngậm chua để răng thích nghi. Sau đó cần há miệng cho gió lùa vào, để răng khô tự nhiên trong 3 - 4 ngày. Thời gian ấy chỉ được húp cháo, tuyệt đối không ăn cơm. Khi răng đã "ăn thuốc" rồi mới bắt đầu bôi thuốc nhuộm. Làm đúng cách thì răng lên màu đen bóng, đều, không phai. "Ngày xưa, bà nội tôi chỉ cần nhuộm vài lần là răng đẹp lắm, cười lên bóng loáng", ông Ân nói. Thuốc nhuộm răng đen không chỉ để làm đẹp mà còn có tác dụng sát trùng, chống viêm nướu, hạn chế rụng răng. Vì vậy, răng của người xưa thường rất khỏe, ít khi đau nhức. Nếu đã ngậm chua đúng cách thì răng không phai màu. "Chỉ những trường hợp làm ẩu, không đúng quy trình mới bị phai thôi", ông đúc kết.
Khi kết hợp với nước, thuốc nhuộm chuyển thành màu đen
ẢNH: HOÀNG SƠN
Vợ chồng ông Đinh Bảo Ân vẫn còn gìn giữ nghề xưa độc đáo này
ẢNH: HOÀNG SƠN
Khi quan niệm thẩm mỹ hiện đại dần lấy hàm răng trắng làm chuẩn, nhiều người lớn tuổi vì sợ bị chê cười đã tìm cách cạo bỏ răng đen. Thế nhưng sau khi cạo, răng lại trở nên lốm đốm, kém thẩm mỹ hơn. Có người khi nhìn lại thấy tiếc nuối, thừa nhận hàm răng đen ngày xưa thực sự là hàm răng khỏe.
Người nhuộm răng đen nhọc công chín thì người bào chế thuốc còn khổ công mười. Theo bà Kim Anh, ngũ bội tử được phơi khô rồi xay thành bột mịn, thanh phàn và hắc phàn cho vào chảo nướng liên tục suốt một ngày một đêm. Khi hai loại "phàn" này khô cứng như xi măng mới đem ra đâm nhuyễn. Thời trước chưa có máy móc hỗ trợ, tất cả đều phải làm thủ công. Trong gia đình bà hiện vẫn còn lưu giữ chiếc cối xay tay như một dấu tích của nghề xưa. "Bột sau khi xay còn phải rây nhiều lần cho thật mịn. Công thức pha thuốc là 2 muỗng thanh phàn - hắc phàn trộn với 1 muỗng bột ngũ bội, rồi cho vào túi lắc đều để các thành phần hòa quyện. Ngày xưa, để làm ra một hũ thuốc xỉa phải thức ngày thức đêm, cực nhọc vô cùng. Chưa kể, bột thuốc rất cay và hắc, chỉ cần dính vào mũi là rát buốt, nước mắt chảy giàn giụa", bà Kim Anh kể.
Chiếc cối xay thuốc bằng tay được gia đình ông Ân gìn giữ cẩn thận qua nhiều đời
ẢNH: HOÀNG SƠN
Ngày nay, tục nhuộm răng đen đã lùi vào dĩ vãng, chỉ còn lác đác vài người đến mua thuốc để nghiên cứu, trình diễn hoặc lưu giữ phong tục. Những người giữ nghề như vợ chồng bà Kim Anh cũng không còn những đêm thức trắng canh lửa, canh thuốc. Họ làm thuốc không phải để mưu sinh mà để níu giữ ký ức về nụ cười răng đen một thuở, để giữ lại dấu vết cuối của một tục lệ từng góp phần làm nên bản sắc văn hóa đất kinh kỳ, và để mọi người biết Huế đã từng tồn tại một nghề như thế… (còn tiếp)
Những nghề thuốc gia truyền dần khuất bóng
Nhắc lại chuyện xưa, ông Đinh Bảo Ân cho biết trước đây gia đình làm nhiều loại thuốc gia truyền như dầu gió, dầu dừa, thuốc dán... Dầu gió thường dùng cho trẻ nhỏ, bôi thóp, bôi bụng để trừ phong, chống đau bụng; thuốc dán dùng trị nhọt, mụn mủ… Trong các nghề truyền thống của gia đình, ngoài thuốc nhuộm răng đen còn có nghề nấu dầu tràm. "Giờ tôi chỉ còn làm dầu tràm, dầu massage là chính, những nghề kia gần như thất truyền hết rồi", ông Ân nói và trầm giọng: "Bỏ luôn thuốc nhuộm răng đen là mất luôn, không còn ai biết cách làm cho trọn vẹn nữa đâu".
