Đau đáu với sa mu dầu
Đường dốc dựng đứng, chúng tôi phải lội bộ khá lâu mới đến khu rừng của vợ chồng ông Già Sái Phia nằm xa tít gần biên giới (bản Buộc Mú 2, xã Na Ngoi, Nghệ An). "Hồi nhỏ, vùng này rừng có rất nhiều sa mu dầu, phủ kín các sườn núi, thân cây cao lắm, to một vài người ôm", ông Phia kể.
Vợ chồng ông Già Sái Phia trong rừng sa mu dầu do ông trồng
ẢNH: K.HOAN
Gỗ sa mu dầu có tinh dầu rất thơm, bền một cách kỳ lạ. Hàng trăm năm trước, người Mông sinh sống trên các dãy núi cao này đã phát hiện độ bền của gỗ sa mu dầu nên họ hạ cây, xẻ gỗ thành ván để làm ngói lợp và thưng nhà. Ngói bằng gỗ sa mu dầu không chỉ bền, sử dụng được 30 - 40 năm, mùi thơm của tinh dầu giúp xua đuổi côn trùng vào nhà mà còn rất tiện lợi; khi nắng thì gỗ cong lại, tạo ra các khe hở để gió lùa vào nhà còn khi mưa, gỗ nở ra, khít lại để chắn nước.
Hàng chục năm trước, điều kiện kinh tế khó khăn, người dân vùng cao phải dựa gần như hoàn toàn vào rừng để sinh tồn, từ cái ăn đến nhà ở. Những cánh rừng sa mu dầu cũng thưa dần vì bị chặt hạ để làm nhà, để bán. "Ban đầu, tôi không để ý nhưng sau khi rừng bị chặt, gỗ quý sắp hết, tôi mới giật mình nghĩ nếu không trồng lại thì sa mu dầu sẽ không còn nữa. Mất hết là có tội với rừng, có tội với con cháu sau này", ông Phia trăn trở.
Năm 2000, ông Phia lặng lẽ hành trình tái sinh sa mu dầu. Ông vào rừng tìm quả khô, gùi về nhà, tách hạt rồi đem ươm. Phải mất mấy lượt thử nghiệm, những mầm cây con mới chịu nhú lên. "Nhìn những mầm cây mọc lên, tôi vui vô cùng, nghĩ thế này thì mình sẽ nhân được giống, trồng lại được rừng sa mu dầu", người đàn ông 60 tuổi thổ lộ. Thế nhưng, việc trồng rừng cũng không hề đơn giản như ông nghĩ. Cây ươm xong, gặp thời tiết bất lợi thì héo dần rồi chết. Ông Phia phải làm lại từ đầu. Nhìn khu rừng sa mu không đồng đều như rừng keo, bạch đàn mà cây to, nhỏ khác nhau cũng thấy được sự khó khăn trong việc tái sinh loại gỗ quý này. "Cứ cây nào chết là tôi phải tìm thay thế, nên nó mới chênh nhau như vậy", ông Phia giải thích.
Sa mu dầu hàng trăm năm tuổi ở Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Nghệ An
ẢNH: C.T.V
Cây không phụ lòng người. Sau những lần thất bại, hàng ngàn cây sa mu đã vươn lên xanh tốt trên khu đất rừng hơn 10 ha từng là đồi trọc. Khu rừng này với ông Phia, không chỉ là những cây gỗ quý mà còn là một phần của hồn cốt bản làng.
Cuộc sống ở vùng cao này vẫn còn nhiều khó khăn. Để phát triển được rừng, ông Phia dựa vào đất rừng để làm sinh kế. Trên diện tích hơn 10 ha được giao quản lý và sử dụng, ông trồng thêm cây luồng, măng trúc, măng đắng. Đây là những loại cây bản địa phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và sự chăm sóc của ông Phia nên phát triển rất nhanh. Cách "lấy ngắn nuôi dài" này cũng đủ để gia đình ông trang trải và giữ được rừng sa mu dầu. Nhiều người dân trong bản thấy mô hình hiệu quả cũng đã thay đổi cách nghĩ. Thay cho tập quán đốt rừng làm nương, chặt cây lấy gỗ, người dân làm theo ông Phia trồng cây, giữ rừng.
Ông Vừ Nỏ Chống bên gốc cây sa mu dầu hơn 20 năm tuổi
ẢNH: K.HOAN
Cách khu rừng của ông Phia không xa là khu rừng của ông Già Tồng Thù. Ông Thù cũng học cách tái sinh rừng sa mu dầu của ông Phia và dù số lượng cây khiêm tốn hơn, nhưng như nhận xét của Bí thư Đảng ủy xã Na Ngoi Lầu Bá Chò, "mô hình này không chỉ có giá trị để bảo tồn sa mu dầu, phát triển kinh tế, gìn giữ hệ sinh thái tự nhiên mà còn làm thay đổi nhận thức của người dân về bảo vệ rừng".
Bảo tồn gỗ quý
Tương tự, ở xã Huồi Tụ (Nghệ An), trong khi nhiều người "cạo trọc" những cánh rừng để làm rẫy thì ông Vừ Nỏ Chống lại đi tìm giống cây sa mu dầu và pơ mu để trồng trên khu đồi trọc rộng gần 11 ha, cách nhà ông chừng vài cây số. "Ba năm đi nghĩa vụ quân sự, tôi học được nhiều thứ, trong đó có bảo vệ rừng. Giờ rừng sa mu dầu, pơ mu bị chặt cạn kiệt rồi nên mình phải trồng lại", ông Chống chia sẻ.
Hơn 20 năm trước, người đàn ông dân tộc Mông này lặn lội 70 - 80 km đến xã Na Ngoi để tìm giống cây sa mu dầu và pơ mu, nhưng không mua được. Ông vào rừng quan sát và phát hiện còn một số cây sa mu dầu, pơ mu khá lớn, bên dưới cây lớn có cây con. "Tôi thuê một số người đi đào cây con về để mua lại và phải bán mất mấy con bò để trồng lại rừng sa mu dầu và pơ mu", ông Chống kể. Quá trình trồng loại cây này không đơn giản như ông nghĩ và "phải trả giá thêm nhiều con bò nữa" mới thành công.
Sa mu dầu là loài cây lá kim, phát triển khá chậm nhưng gỗ rất quý
ẢNH: K.HOAN
Đến nay, sau hơn 20 năm, rừng sa mu dầu và pơ mu với hơn 7.000 cây đã lớn, có thể khai thác để bán, nhưng ông Chống không nghĩ đến việc đó. Dưới tán cây, ông chăn nuôi, trồng rau và thu nhập cũng đủ gia đình ông trang trải. Ông nói trồng cây quý để "trả nợ" rừng và truyền lại cho con cháu như một báu vật, chỉ giữ, không được chặt hạ.
Cây sa mu dầu ở Nghệ An được phát hiện năm 1995 bởi đoàn điều tra về lâm nghiệp khi khảo sát rừng tại các xã Tiền Phong, Tri Lễ. Tại những khu rừng nguyên sinh này, đoàn tìm thấy một số cây cổ thụ lá kim, có đường kính rất lớn, gỗ cây có mùi thơm rất dễ chịu. Đến năm 2016, có 56 cây sa mu dầu đường kính từ 2 - 4 m trong các cánh rừng được công nhận là cây di sản. Đây cũng là quần thể sa mu dầu lớn nhất nước ta với hàng trăm, hàng ngàn tuổi.
Sa mu dầu được phát hiện năm 1908 ở Đài Loan và đặt tên là Cunninghamia Konishii. Theo dữ liệu khoa học và kết quả điều tra, nghiên cứu, sa mu dầu ở VN chỉ mới được ghi nhận phân bố ở một số khu vực hẹp với số lượng hạn chế thuộc các tỉnh Hà Giang (cũ), Sơn La, Thanh Hóa và nhiều nhất tại Nghệ An.
Rừng sa mu dầu và pơ mu của ông Vừ Nỏ Chống
ẢNH: K.HOAN
Loại cây này đã được đưa vào Sách đỏ VN, xếp vào nhóm nguy cấp, quý, hiếm. TS Nguyễn Văn Sinh, Giám đốc Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt (Nghệ An), cho biết gỗ của sa mu dầu tương đối nhẹ nhưng rất bền, không bị mối mọt, có hoa vân, màu sắc rất đẹp và đặc biệt có mùi thơm rất đặc trưng. Sa mu dầu vì thế được giới chuyên đồ gỗ săn lùng để làm đồ mỹ nghệ.
TS Nguyễn Văn Sinh cũng cho biết thêm sa mu dầu thường xuất hiện trong rừng kín, hỗn giao cây lá kim và lá rộng ở núi trung bình và núi cao á ẩm nhiệt đới. Kết quả nghiên cứu về sa mu dầu ở Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt cho thấy khả năng tái sinh của loài cây này rất hạn chế. Sa mu dầu tái sinh cần ánh sáng rất cao, do đó, dưới tán rừng rất ít xuất hiện cây sa mu dầu tái sinh. Đây là thách thức lớn trong công tác bảo tồn loài cây quý hiếm này. Vì thế, việc người dân tự ý thức để trồng tái sinh cây sa mu dầu là một tín hiệu tốt để góp phần bảo vệ loài gỗ "báu vật của rừng xanh".
