"Vườn trẻ" đặc biệt
Buổi sáng ở Trung tâm Cứu hộ và bảo tồn, phát triển sinh vật (Vườn quốc gia Chư Mom Ray, Kon Tum cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi) thường bắt đầu bằng tiếng nước phun khe khẽ trong 2 dãy nhà lưới. Dưới những lớp lưới đen che nắng, hàng ngàn giò phong lan rừng treo lơ lửng, thân cây mập mạp, rễ buông dài, lá xanh mướt. Để có được "vườn trẻ" đặc biệt ấy là cả một hành trình dài đầy nhọc nhằn, trăn trở của những người trẻ yêu rừng.
Y Búp và nhành giã hạc đang trổ hoa
ẢNH: P.A
Giữa không gian xanh, Y Búp (30 tuổi, người Ja Rai ở làng Bar Gốc) bước chậm rãi qua từng giàn lan. Trên tay chị là bình tưới, mắt dõi theo từng chiếc lá, từng thân cây. "Nó như những đứa con của mình. Chỉ cần đi ngang qua, thấy khác khác là biết ngay cây đang có vấn đề gì", Y Búp nhẹ giọng.
Tốt nghiệp cử nhân luật năm 2020, Y Búp không chọn việc làm ở phố thị. Chị về quê hương, gắn bó với Chư Mom Ray đã gần 6 năm nay và bắt đầu "nuôi con mọn" cho rừng từ năm 2022. "Con mọn" của chị là gần 2.000 giò phong lan rừng, giò lớn nhất cũng mới chỉ khoảng 5 năm tuổi. Chúng nằm gọn trong 2 dãy nhà treo đầy giá thể với hàng trăm chủng loại khác nhau.
Y Búp sinh ra ở làng Bar Gốc, ngôi làng mà nhiều năm trước đã nhường hàng chục ha đất ở, đất rẫy để rừng Chư Mom Ray phục hồi cây bản địa. 22 năm trôi qua, nơi từng là làng cũ nay đã thành rừng xanh ngút mắt. Người dân không còn phát rừng làm rẫy như trước, chỉ canh tác trên diện tích đất sẵn có. Giữ rừng, với Y Búp và đồng nghiệp không chỉ là giữ cây gỗ lớn, mà còn là giữ những sinh linh nhỏ bé bám trên thân cây - những loài phong lan rừng đang dần biến mất vì nạn khai thác, mua bán tràn lan.
Hành trình tìm lan "mồ côi"
Ông Đào Anh Chiến, Giám đốc Trung tâm Cứu hộ và bảo tồn, phát triển sinh vật (gọi tắt Trung tâm), nhớ lại những ngày đầu đầy gian nan. "Năm 2022, do mưa nhiều, lan bị thối, chết hàng loạt. Mình chưa có kinh nghiệm, xót lắm. Sau đó một năm, cơn sốt mua bán phong lan rừng lan rộng, người dân ồ ạt vào rừng hái lan. Nếu không nhanh tay cứu, những loài lan quý còn sót lại cũng sẽ biến mất", ông Chiến nói.
Ông Đào Anh Chiến bên giỏ lan nghênh xuân hé nụ
ẢNH: P.A
Trong nhóm những người tiên phong tìm lan về nuôi dưỡng, có kỹ sư Trần Quốc Tuấn, Phó giám đốc Trung tâm. Hơn 10 năm làm việc ở Chư Mom Ray (nay đã chuyển công tác), mỗi chuyến vào rừng với anh là một lần chạnh lòng. Phong lan rừng thưa dần, trong khi ở trung tâm tỉnh Kon Tum cũ và nhiều nơi khác, lan rừng được bày bán la liệt. "Vườn quốc gia vốn là nơi đa dạng sinh học, phong lan phân bố rất nhiều. Nhưng cứ để vậy thì trước sau gì cũng bị khai thác hết", anh Tuấn kể. Nghĩ là làm, anh cùng đồng đội xin ý kiến lãnh đạo Vườn quốc gia, bắt tay vào hành trình phục hồi lan rừng.
Từ 10 năm trước, những chuyến đi tìm lan bắt đầu. Có chuyến đi vài ba ngày, có chuyến kéo dài 7 - 8 ngày; có khi trở về tay không, có lúc mang được vài giò lan quý. Nhìn những cây lan mỏng manh còn sót lại trong rừng sâu, anh Tuấn bảo chúng giống như "những đứa trẻ mồ côi" bị bỏ rơi, có nguy cơ chết yểu bất cứ lúc nào.
Nhiều loài lan sống ở độ cao trên 1.000 m so với mực nước biển. Không thể đưa về ngay, nhóm kỹ sư di thực dần, hạ thấp độ cao để cây quen môi trường mới. "Mỗi năm, khi thấy lan nứt ki (mầm) là tiếp tục chuyển dần về vườn bảo tồn. Cứ thế, từng chút một", anh Tuấn nhớ lại. Đến nay, vườn bảo tồn đã lưu giữ được khoảng 150 loài phong lan quý với hơn 1.500 giò lan.
Vườn bảo tồn hiện chia làm 2 khu, tổng diện tích hơn 600 m², xây dựng theo kiểu nhà kính. Hệ thống phun nước tự động kết hợp chăm sóc thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ, công phu. Trước khi có nhà kính, phong lan phải "gửi nhờ" ở các khu rừng lân cận. Ba năm trước, khi nhà bảo tồn hoàn thiện, toàn bộ lan mới được đưa về đây. "Mục tiêu là bảo tồn lan rừng ngoài tự nhiên, đồng thời nghiên cứu nhân giống để giảm áp lực khai thác từ rừng, đáp ứng nhu cầu hợp pháp của thị trường", ông Đào Anh Chiến cho biết.
Chờ ngày ngược rừng
Dẫn khách tham quan, ông Đào Anh Chiến dừng lại trước một giò lan có thân mập như ngón tay cái, buông dài gần cả mét. "Đây là lan giã hạc tìm thấy ở dãy Ngọc Linh", ông giới thiệu. Để cây sống khỏe như hôm nay, nhóm phải mất hơn 3 năm 6 tháng chăm bẵm, di thực từ độ cao xuống thấp. "Ở Chư Mom Ray, loài giã hạc tương đồng này gần như không còn nữa", ông Chiến cho biết thêm.
Những giá thể lan rừng đang được chăm sóc hằng ngày
ẢNH: P.A
Ngoài giã hạc, nhà bảo tồn còn lưu giữ nhiều loài lan quý, khó thuần, như: trúc phật bà, đại bạch hạc, trúc mành… Mỗi loài cần một môi trường sống khác nhau, giá thể khác nhau. Sai một khâu, lan có thể chết dù được chăm sóc kỹ đến đâu.
Lan đại bạch hạc là ví dụ điển hình. Ngoài tự nhiên, loài này sống ở độ cao trên 1.000 m, bám trên thân cây phủ đầy rêu. Khi đưa về nhà lưới, nhóm phải tạo giá thể tương tự, duy trì độ ẩm, nhiệt độ gần giống môi trường rừng để cây không bị "sốc". "Mất gần 5 năm mới thuần được, mà tỷ lệ thành công rất thấp", ông Chiến cho hay.
Một loài lan bắt đầu ra hoa
ẢNH: P.A
Mùa mưa, lan dễ bị nấm bệnh. Các kỹ sư phải che chắn, phun nước vôi trong để giảm độ a xít của nước mưa. Mỗi ngày, 2 nhà lưới được tưới nước vào sáng và chiều, tùy mùa mà điều chỉnh. Với lan thân hồng, mùa khô phải hạn chế tưới để sinh trưởng tự nhiên: cây rụng lá, ra hoa; đến đầu mùa mưa lại nứt mầm, đẻ thân mới. Ngoài ra còn làm túi phân trên từng giá thể, tạo môi trường cho kiến sinh sống, mang xác côn trùng về tổ, bổ sung dinh dưỡng cho lan.
Hiện trung tâm đã nhân giống lan rừng bằng phương pháp bóc tách giò mẹ. Sau mỗi mùa hoa, cây mẹ nứt chồi mới, được kích thích để tạo thêm 2 - 3 chồi. Sau 2 - 5 năm, giò lớn được tách ra thành các giò nhỏ. Khi đã bảo tồn và nhân giống thành công, lan được đưa ngược trở lại rừng tự nhiên trong khu vườn hệ thực vật rộng 188 ha, cấy ghép lên các thân cây.
Một trong hai khu vực nuôi, nhân giống lan rừng
ẢNH: P.A
Trong 1 - 3 năm đầu, các kỹ sư theo dõi sát quá trình thích nghi của lan. Khi đã bén rễ, lan tự ra hoa, kết quả và phát tán hạt theo gió khắp rừng Chư Mom Ray. Dù tỷ lệ nảy mầm chỉ khoảng 5%, đó vẫn là niềm hy vọng của những người "nuôi con mọn" cho rừng.
Chiều xuống, Y Búp lặng lẽ kiểm tra từng giò lan, lặp lại công việc ngày qua ngày với niềm tin một ngày nào đó lan sẽ trở về rừng, nở hoa giữa đại ngàn, làm Chư Mom Ray thêm xanh và rực rỡ hơn.
Khu bảo tồn lan rừng ở Vườn quốc gia Chư Mom Ray
ẢNH: P.A
