BIỂU TƯỢNG THIÊNG TRÊN ĐỈNH GƯƠL
Trên hai đầu nóc gươl, chim triing thường được chạm khắc thành đôi, trong tư thế giao hoan, thân và đuôi hòa quyện làm một. Con trống cưỡi trên con mái, đầu hướng vào bên trong - biểu tượng cho khát vọng sinh sôi và sự bình yên.
Trên một số nhà gươl, chim triing được đặt ở vị trí trung tâm
ẢNH: MẠNH CƯỜNG
Trong tâm thức người Cơ Tu tại vùng núi Đà Nẵng, triing được tôn vinh là loài chim linh thiêng, là nhịp cầu nối giữa thế giới con người và cõi thần linh. Vì thế, hình ảnh loài chim này luôn chiếm vị trí trang trọng nhất tại gươl, mang biểu tượng quyền lực và tinh thần của mỗi bản làng.
Ông Pơloong Plênh, Phó trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Tây Giang, cho hay chim triing có vị trí đặc biệt trang trọng trong đời sống tâm linh và nghệ thuật kiến trúc truyền thống Cơ Tu. Chim triing được chọn khắc họa trên nóc gươl thể hiện sức mạnh và sự kiêu hãnh của buôn làng. Người Cơ Tu quan niệm chim triing cùng chim kalang là "vua của các loài chim", đại diện cho uy thế, bản lĩnh và khả năng chinh phục, bảo vệ không gian sống của cộng đồng. Triing còn được tin là loài chim dẫn đường, kết nối giữa thế giới con người với các vị thần linh.
Chim triing - biểu tượng thiêng trên đỉnh gươl của làng
ẢNH: MẠNH CƯỜNG
Ông Pơloong Plênh cho hay, trong văn hóa Cơ Tu, chim triing xuất hiện ở đâu thì nơi đó có rừng xanh, nước lành và sự sống trù phú. Hình tượng đôi chim triing tạc trên nóc gươl còn gửi gắm khát vọng về sự bình an và hạnh phúc. Đôi cánh chim dang rộng như vòng tay chở che, bao bọc dân làng trước những tai ương, điềm dữ, thể hiện ước mong "đất lành chim đậu", nơi con người được tổ tiên và thần linh bảo hộ. Không ít tác phẩm điêu khắc còn kết hợp chim triing với hình ảnh hạt lúa, mặt trời, thể hiện khát vọng vượt qua đói nghèo, hướng tới tương lai tốt đẹp. "Đặc biệt, qua cách thể hiện đôi chim triing có tính phu thê rõ nét, các nghệ nhân Cơ Tu gửi gắm triết lý về lòng chung thủy và sự gắn kết cộng đồng. Loài chim này nổi tiếng sống có đôi có cặp, vì vậy việc khắc đôi chim trên gươl cũng là lời nhắc nhở về sự thủy chung trong hôn nhân, sự đoàn kết, yêu thương giữa các gia đình và trong toàn thể buôn làng", ông Pơloong Plênh nói.
"CHIM CỦA YÀNG"
Bên bếp lửa hồng trong nhà gươl truyền thống, các già làng ở vùng cao Đà Nẵng vẫn thường kể cho con cháu nghe về nguồn gốc của loài chim huyền thoại này. Với họ, chim triing chính là "chim của Yàng (trời)".
Già làng Bríu Pố cho hay trong kho tàng văn hóa truyền thống của người Cơ Tu, chim triing là sứ giả của Thần lúa - vị thần bảo hộ mùa màng, mang lại sự ấm no cho buôn làng. "Khi khắc chim trên gươl, dân làng gửi gắm ước mong mùa màng tốt tươi, con cháu đông vui, làng bản yên ổn. Chim bay cao thì hồn làng cũng bay cao theo", già Pố chia sẻ.
Hình ảnh loài chim thiêng này luôn chiếm vị trí trang trọng nhất tại nhà gươl
ẢNH: MẠNH CƯỜNG
Từ xưa, hình ảnh chim triing đã gắn với lễ hội, với lúa rẫy. Khi dựng nhà làng hay làm nhà mồ, phải có hình ảnh chim triing thì thần linh mới nhận, buôn làng mới được bình an. "Khi chạm khắc chim triing, những nghệ nhân Cơ Tu không chỉ thể hiện sự khéo léo mà còn là lời cầu nguyện thành kính của cả cộng đồng hướng về một tương lai no ấm, đủ đầy", già Pố nói.
Ông Arất Blúi, Chủ tịch UBND xã Tây Giang, cho hay trong đời sống hiện đại, nhiều giá trị văn hóa truyền thống dần mai một nhưng tại nhiều địa phương của H.Tây Giang (tỉnh Quảng Nam cũ) hình ảnh chim triing vẫn được chú trọng bảo tồn, xem đó là một phần không thể tách rời của bản sắc dân tộc. Bảo tồn hình tượng chim triing chính là giữ gìn bản sắc để văn hóa Cơ Tu không phai nhạt". Chính quyền xã Tây Giang xác định việc giữ gìn các biểu tượng văn hóa như chim triing là trách nhiệm chung, thông qua các hoạt động phục dựng nhà làng, lễ hội truyền thống, giáo dục cho thế hệ trẻ… để hình ảnh chim triing sẽ tiếp tục "bay" trong đời sống tinh thần của người Cơ Tu. "Địa phương đặc biệt khuyến khích các làng khi xây dựng, đại tu nhà gươl phải giữ nguyên các họa tiết truyền thống, đặc biệt là hình tượng chim triing. Đây được xem là tài sản văn hóa chung, là "chìa khóa" để phát triển du lịch cộng đồng bền vững", ông Arất Blúi nói. (còn tiếp)
