QUYỀN BÌNH ĐẲNG NAM NỮ TRƯỚC QUỐC HỘI
Sáng 2.11.1946, khi bà Lê Thị Xuyến (lúc đó vẫn gọi theo tên chồng là bà Phan Thanh) đại biểu tỉnh Quảng Nam đang bước lên diễn đàn, ông Phạm Văn Đồng chủ tọa phiên họp phát biểu đề nghị hoan nghênh người đại biểu đầu tiên của phụ nữ VN sắp đứng nói trước Quốc hội. Một tràng pháo tay nổi lên để hưởng ứng lời ông Phạm Văn Đồng.
Bà Lê Thị Xuyến (1909 - 1996)
Ảnh: Tư liệu K.M.S
Báo Cứu quốc mô tả: Bà Phan Thanh cũng nhận rằng dự án Hiến pháp có tính cách dân chủ mới. Nhưng bà nhận thấy có nhiều chỗ chưa hợp với quyền lợi của giới cần lao. Tuy nhiên, có chỗ khuyết điểm đó là vì lúc này quyền lợi chung của dân tộc phải được đặt lên trên hết.
Bà Lê Thị Xuyến tán thành chế độ tập quyền vì nó làm cho bộ máy chính trị chạy đều và nhất định phải tiến tới mạnh. Bà lại không quên hoan nghênh quyền lợi và quyền hạn phụ nữ VN lần đầu tiên được nêu lên trong Hiến pháp. Và bà chú ý đặc biệt đến chỗ khi đàn bà ngang quyền với đàn ông thì đàn bà cũng phải đi lính. Bà mong rằng về sinh lý phải làm thế nào cho vấn đề đó thích hợp với phụ nữ. Theo bà Lê Thị Xuyến, những bản Sắc lệnh sau nên nói rõ về điều đó.
Là diễn giả nữ đầu tiên phát biểu tại Quốc hội nên đại biểu Lê Thị Xuyến gây được ấn tượng với người nghe. Sau này, trong hồi ký của mình, cụ Phan Tư Nghĩa, nguyên Tổng thư ký đầu tiên của Đảng Xã hội kể lại: "Tôi đăng ký cho 4 đại biểu. Chị Phan Thanh được lên diễn đàn trước. Chị chịu trách nhiệm tham luận về quyền lợi phụ nữ. Chị là diễn giả nữ đầu tiên phát biểu tại Nghị viện (Quốc hội) nên được hoan nghênh nhiệt liệt. Chị nói nhỏ nhẹ nhưng lưu loát, có lập luận rõ ràng. Khi chị dứt lời thì tiếng vỗ tay vang lên".
QUYỀN BẦU CỬ VÀ ỨNG CỬ CỦA PHỤ NỮ VN
Các nhà sử học đánh giá, nhìn lại lịch sử thế giới vào thời điểm 1945 - 1946 mới thấy hết giá trị lớn lao của cuộc bầu cử Quốc hội VN. Nước Mỹ, nước Pháp là nơi có nền dân chủ rất sớm nhưng phụ nữ Pháp mãi năm 1945 cũng mới được phép đi bầu hội đồng thành phố, chỉ đi bầu chứ không phải ứng cử; ở Thụy Sĩ mãi tới năm 1971 mới chấp nhận quyền bầu cử cho phụ nữ. Tại VN, ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời (2.9.1945), phụ nữ từ đủ 18 tuổi trở lên được quyền bầu cử và ứng cử.
10 nữ đại biểu Quốc hội khóa I (1946 - 1960)
Ảnh: Tư liệu Hội LHPN VN
Nhà văn Lê Minh lúc sinh thời còn nhớ kỷ niệm về các phiên họp Quốc hội năm 1946 tại Nhà hát Lớn (Hà Nội). Bà xin được vé dự thính và chẳng bỏ một buổi nào khi có thời gian. "Tôi leo lên "chuồng gà" (gác thượng) chú tâm ngắm các nữ đại biểu, nghe các bà phát biểu đanh thép mà lòng dạ hồ hởi. Có chị Phan Thị Khôi (Sơn Tây), một nữ đại biểu được mọi người đặc biệt chú ý. Một phụ nữ chít khăn vuông mỏ quạ, mặc áo dài nâu thắt vạt, quần thâm, cắp cặp bước lên thềm Nhà hát Lớn, đĩnh đạc đi vào hội trường Quốc hội. Điều mà xưa nay chưa từng có. Chị Trương Thị Mỹ là công nhân, phát biểu rất mạnh mẽ, đầy tự tin với một câu vang vang: "Không thể quay ngược bánh xe lịch sử". Trí thức có bà Nguyễn Thị Thục Viên, là Hiệu trưởng Trường Nữ học Đồng Khánh. Miền Nam có bà Nguyễn Thị Thập, bà Ngô Thị Huệ, bà Trịnh Thị Miếng. Miền Trung có bà Lê Thị Xuyến mà ngày ấy mọi người vẫn gọi thay tên chồng: bà Phan Thanh. Các bà đều bới tóc cao, mái tóc chải ngược lên chứ không rẽ lệch, bới trễ như phụ nữ Hà Nội. Bà Thập đậm người, còn bà Phan Thanh nhỏ hơn, nhanh nhẹn trong bộ quần áo dài lụa trắng, mảnh dẻ, tỏ rõ là nữ trí thức".
Toàn quốc kháng chiến (19.12.1946) nổ ra, bà Lê Thị Xuyến với vai trò Chủ tịch Hội LHPN VN đã theo Chính phủ và Quốc hội chiến đấu chống thực dân Pháp trường kỳ. Hình ảnh bà đến với bộ đội, động viên nhân dân làm cho quần chúng càng tin tưởng vào "ngày về chiến thắng". Bà Lê Kim An, nguyên Phó trưởng ban Tuyên huấn T.Ư Hội LHPN VN xúc động viết: "Trong hoàn cảnh khó khăn thiếu thốn, chị Xuyến là chỗ dựa đáng tin cậy của chị em cán bộ chúng tôi. Chúng tôi thấy mình may mắn có được một người lãnh đạo như chị". (còn tiếp)
Bà Lê Thị Xuyến (1909 - 1996) có cuộc đời đặc biệt khi gắn bó với 2 người bạn đời là 2 người đại biểu của tiếng nói cử tri. Người chồng thứ nhất - nghị sĩ Phan Thanh (1908 - 1939). Gần 10 năm sau ngày ông Phan Thanh mất, bà tái giá cùng ông Lê Văn Hiến - đại biểu Quốc hội khóa I tỉnh Quảng Nam, Bộ trưởng Bộ Tài chính.
Bà Lê Thị Xuyến là đại biểu Quốc hội liên tục từ khóa I đến hết khóa V (1976) với tròn 30 năm. Ông Lê Văn Hiến là đại biểu Quốc hội từ khóa I đến hết khóa III (1964) với 18 năm.
