Kể từ khi chiến dịch "Epic Fury" do Mỹ - Israel phát động tấn công Iran vào ngày 28.2, chỉ trong chưa đầy 2 tuần, lực lượng Hải quân Iran đã hứng chịu những thiệt hại nghiêm trọng, buộc Tehran phải tính toán chiến thuật nhằm duy trì sức ép ở eo biển Hormuz và các vùng biển xung quanh.
“Lực lượng kép” của Iran
Tổ chức bộ máy quân đội Iran được biết đến với cơ chế “lực lượng kép”, với quân đội chính quy và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hoạt động độc lập. Điều này cũng áp dụng với hải quân, với hai nhánh chỉ huy tách biệt, gồm Hải quân Cộng hòa Hồi giáo Iran (IRIN hay Artesh) và Hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGCN). Giới quan sát cho rằng điều này phần nào giúp Iran vẫn duy trì sức ép trên biển dù một nhánh hải quân chịu thiệt hại nghiêm trọng.
Artesh đóng vai trò là lực lượng hải quân truyền thống, khi biên chế các loại tàu chiến phổ biến như khinh hạm (lớp Alvand, Moudge), tàu hộ tống (lớp Jamaran), hay tàu ngầm (lớp Kilo).
Một số loại tàu chiến của Iran bị Mỹ đánh trúng
ẢNH: INDIA TODAY
Trong khi đó, IRGCN lại là lực lượng tác chiến bất đối xứng, nổi tiếng với chiến thuật dùng số lượng áp đảo, khi có hàng ngàn xuồng cao tốc cỡ nhỏ, cùng với đó đã tập trung phát triển các loại xuồng không người lái (USV). Những phương tiện này sẽ được hỗ trợ bởi các tàu hộ tống lớp Shahid Soleimani hay “tàu mẹ” IRIS Makran - vốn được xem là căn cứ nổi trên biển của Hải quân Iran.
Phương án triển khai của Hải quân Iran gặp thách thức lớn sau khi Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) báo cáo rằng các đợt không kích đã làm tê liệt nghiêm trọng năng lực tác chiến của các tàu mặt nước Iran.
Cụ thể, Military Times đưa tin ngay trong ngày 1.3, có 9 tàu Hải quân Iran đã bị đánh chìm. Vào ngày 2.3, chuyên trang Naval News thông báo IRIS Shahid Bagheri – con tàu chở hàng 40.000 tấn được Iran hoán cải thành tàu chứa UAV - đã bị đánh chìm. Cũng trong ngày 2.3, Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) có trụ sở tại Mỹ báo cáo IRIS Makran bị phá hủy hoàn toàn ngay tại bến cảng.
Đến ngày 11.3, CENTCOM xác nhận toàn bộ 4 tàu hộ tống tàng hình tiên tiến lớp Shahid Soleimani của IRGCN đã bị hạ. Tổng hợp từ ISW chỉ ra Iran đã tổn thất hơn 60 tàu mặt nước. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth đã thẳng thừng tuyên bố Hải quân Iran hiện tại đã "mất khả năng chiến đấu".
Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân Mỹ Dan Caine nêu thêm Mỹ đã đánh trúng một tàu ngầm Iran vào ngày 2.3, có thể là tàu ngầm lớp Kilo đang đậu ở cảng Bandar Abbas, trong khi 2 tàu ngầm khác cùng loại đang được bảo trì.
Tác chiến bất đối xứng
Các chuyên gia đánh giá cuộc tấn công của Mỹ đã giáng đòn mạnh vào năng lực hải quân của Iran. Một số tàu chiến Iran đã phải nhờ neo đậu ở nước khác. Khi Iran thiếu đi đội tàu truyền thống, lực lượng của họ dựa vào chiến thuật bất đối xứng, tận dụng các loại USV, xuồng cao tốc, tuy uy lực nhỏ nhưng phù hợp với chiến thuật “du kích” và có thể gây gián đoạn dòng chảy thương mại.
Khu vực cảng Bandar Abbas của Iran sau đợt tập kích của Mỹ ngày 2.3
ẢNH: REUTERS
Theo CNN, dù thua kém về hỏa lực và kinh phí so với Mỹ và Israel, nhưng Iran có một lợi thế lớn, đó là quyền kiểm soát eo biển Hormuz. Ngoài ra, IRGCN vẫn đang bảo toàn được lượng lớn xuồng nhỏ và tàu rải thủy lôi.
Về mặt quân sự, rải thủy lôi có thể là chiến thuật Iran cân nhắc áp dụng trong bối cảnh nắm quyền kiểm soát Hormuz. Quân đội Mỹ tuyên bố phá hủy ít nhất 16 tàu rải thủy lôi, song hiện chưa bên nào xác nhận phát hiện hay triển khai thủy lôi ở eo biển Hormuz.
Theo chuyên trang phân tích Winward, các ước tính ban đầu chỉ ra Tehran có khoảng 2.000 thiết bị thủy lôi. Dù vậy, về mặt ngoại giao, việc sử dụng loại vũ khí này bừa bãi sẽ có nguy cơ “tự rước họa” nếu thủy lôi đánh trúng các tàu thương mại của đối tác.
Ngoài thủy lôi, dùng xuồng không người lái tấn công các tàu thương mại được xem là động thái răn đe mang đến những sức ép nhất định cho đối thủ của Iran. Đây là phương án ít tốn kém nhưng có thể gây sự hoang mang lớn. Tính riêng ngày 11.3, 3 tàu thương mại mang tên Mayuree Naree, ONE Majesty và Star Gwyneth đã bị tấn công bằng USV khi đang di chuyển gần eo biển Hormuz.
Dù Iran khó có thể so bì sức mạnh hải quân với Mỹ khi đối đầu trực diện, Tehran cũng phần nào cho thấy khả năng thích ứng và đã tung những lá bài đáp trả. Bằng việc nhằm vào các tàu thương mại, Tehran cũng tạo áp lực buộc Mỹ phải thể hiện vai trò lãnh đạo trong việc đảm bảo an toàn hàng hải.
