Cuộc xung đột giữa liên minh Mỹ - Israel với Iran lan rộng khắp Trung Đông từ ngày 28.2 đã một lần nữa làm nổi bật vai trò và ảnh hưởng của IRGC, một đơn vị dù thuộc lực lượng vũ trang Iran nhưng trên thực tế lại có quyền lực không thua kém toàn bộ máy quân đội chính quy.
Trong thời chiến, như xung đột hiện nay, Reuters cho hay IRGC mới là lực lượng ra các quyết định chính nhằm trả đũa Washington và Tel Aviv. Trong ngày 1.3, sau khi Oman ghi nhận các vụ tấn công, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi thừa nhận một số đơn vị quân đội “trở nên độc lập và đôi khi là cô lập” và chỉ hoạt động theo các chỉ thị trước đó.
Quân nhân, khí tài của IRGC trong đợt diễn tập ở Iran năm 2022
ẢNH: REUTERS
Hai lực lượng “song song”
Sự ra đời của IRGC xuất phát từ cuộc Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979. Khi đó, chính phủ của các giáo sĩ Hồi giáo Shiite muốn có lực lượng hùng mạnh, trung thành trong việc bảo vệ quyền lãnh đạo và lý tưởng cách mạng.
Giới giáo sĩ khi đó đã soạn thảo hiến pháp mới, quy định IRGC hoạt động theo cấu trúc "song song" với quân đội chính quy. Theo AP, quân đội Iran có nhiệm vụ bảo vệ biên giới, trật tự trong nước, trong khi hoạt động ở nước ngoài là nhiệm vụ trọng tâm của IRGC, bên cạnh nhiệm vụ bảo vệ cấu trúc chính trị. IRGC cũng chịu trách nhiệm liên lạc, hỗ trợ các nhóm vũ trang đồng minh trong khu vực, như Hezbollah ở Lebanon hay Houthi ở Yemen.
Từ thập niên 1980, IRGC được trao quyền mở rộng hoạt động trong các lĩnh vực tư nhân, qua đó ngày càng mở rộng ảnh hưởng về kinh tế, chính trị ở Iran.
"Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, được hình thành trong những ngày đầu sau thắng lợi của cách mạng, phải được duy trì để tiếp tục thực hiện vai trò bảo vệ cách mạng và những thành quả của cách mạng", hiến pháp Iran viết về IRGC. Đơn vị này chỉ báo cáo trực tiếp cho Lãnh tụ tối cao, trong khi quân đội chính quy báo cáo với chính phủ.
Quân đội chính quy Iran (không tính IRGC) có khoảng 420.000 quân nhân tại ngũ. IRGC có khoảng 190.000 quân, ngoài ra còn quản lý lực lượng bán quân sự Basij có khoảng 450.000 người sẵn sàng bổ sung. Đáng chú ý, IRGC mới là đơn vị kiểm soát kho tên lửa và máy bay không người lái (UAV) đồ sộ của Iran.
Các thành viên IRGC tham dự buổi diễn tập ngày 16.2
ẢNH: REUTERS
Các chuyên gia quốc phòng nhận định cấu trúc quân đội phức tạp là cách Iran tự bảo vệ trước các mối đe dọa trong và ngoài nước, chẳng hạn kịch bản đảo chính hay kích động thay đổi chế độ.
Phân bổ quyền lực trong xung đột
Vụ tấn công của Israel hôm 28.2 đã hạ chỉ huy IRGC Mohammad Pakpour. Phó chỉ huy Ahmad Vahidi đã trở thành người kế nhiệm. Theo Reuters, IRGC dường như đã chuẩn bị kịch bản một cuộc tấn công từ đối thủ sẽ nhằm vào các chỉ huy cấp cao. Do đó, lực lượng này đã phân chia quyền chỉ huy cho các cấp thấp hơn.
Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Iran Reza Talaeinik, cũng là thành viên IRGC, cho biết mỗi chỉ huy cấp cao trong đơn vị đều chỉ định trước những người kế nhiệm trong phạm vi 3 cấp bậc dưới họ, sẵn sàng thay thế trong trường hợp giới chỉ huy bị hạ sát.
"Vai trò của mỗi đơn vị và tiểu đội được tổ chức theo cách mà nếu bất kỳ chỉ huy nào thiệt mạng, người kế nhiệm sẽ ngay lập tức thay thế vị trí của họ", ông Talaeinik nói.
Theo các chuyên gia, việc trao quyền cho cấp dưới có thể giúp IRGC tránh bị động và có thể phản ứng ngay với các cuộc tấn công. Dù vậy, điều này cũng mang đến rủi ro tính toán sai lầm và leo thang khu vực.
Vai trò của IRGC - đáp trả các cuộc tấn công từ đối thủ, đồng thời đảm bảo ổn định trong nước - sẽ được thử thách khi chiến sự Trung Đông kéo dài. IRGC cũng được cho là có vai trò quan trọng trong việc tìm ra người kế nhiệm cố Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei.
