The Guardian ngày 31.1 đưa tin các nhà khoa học đã đưa thêm nhiều chi tiết khi nghiên cứu về đại dịch Justinian. Đây được xem là đại dịch đầu tiên từng được ghi nhận trong lịch sử nhân loại, ảnh hưởng đến các khu vực ở châu Âu và Bắc Phi, giết chết khoảng 1/3 dân số thế giới vào thế kỷ 6 - 8, theo dữ liệu từ Statista.
Nhiều bằng chứng về dịch bệnh bùng phát được phát hiện tại ngôi mộ tập thể ở Jordan, nằm ở nơi trước đây từng là thành phố cổ Jerash thuộc đế chế Byzantine.
Tàn tích trường đua ngựa cổ tại Jerash (Jordan), nơi được dùng làm mộ tập thể những nạn nhân tử vong do đại dịch hạch
ẢNH: ĐẠI HỌC SYDNEY
Các khám phá tại ngôi mộ tập thể chỉ ra nguyên nhân gây bệnh là do vi khuẩn dịch hạch yersinia pestis lan truyền. Tuy nhiên, các nhà khoa học vẫn chưa rõ về lối sống và nhân khẩu của người dân khi dịch bệnh bùng phát.
Tiến sĩ Rays Jiang, nhà sinh học đến từ Đại học Nam Florida (Mỹ), tác giả của nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Khoa học Khảo cổ số tháng 2.2026, cho biết: “Ngoài tác nhân gây bệnh, chúng tôi muốn tập trung vào những người bị ảnh hưởng, họ là ai, họ đã sống ra sao và những cái chết do dịch bệnh khi xảy ra trong thành phố thì sẽ nhận về phản ứng thế nào”.
Các cuộc khai quật đã phát hiện hài cốt của hơn 200 người được chôn cất xếp chồng lên nhau, tại trường đua ngựa cổ đại ở Jerash. Thống kê dân số Jerash ở giai đoạn cao nhất là 15.000 người, do đó nhóm khảo cổ tin rằng người dân đã chôn tập thể 1,5% dân số trong một đợt duy nhất kéo dài vài ngày.
Những phát hiện cho thấy số người chết vào cùng thời điểm quá cao và vượt khả năng mai táng thông thường của người dân Jerash khi đó, khi những hài cốt xếp chồng lên nhau một cách vội vã. Các mẫu DNA thu được từ răng của những bộ hài cốt cho thấy khả năng những người này tử vong vì đại dịch, theo The Independent.
Ngoài ra, nghiên cứu còn chỉ ra điểm tương đồng giữa việc người cổ đại "bị mắc kẹt và tập trung", với việc người hiện đại “hạn chế di chuyển” khi đại dịch bùng phát. Theo đó, nhóm của bà Jiang đánh giá rằng Jerash là một trung tâm giao thương thời cổ đại và các cộng đồng người thường mang lối sống du mục, liên tục di chuyển.
Khi khám nghiệm hài cốt, kết quả cho thấy những người tử vong đến từ nhiều cộng đồng khác nhau với đa dạng tầng lớp và nhân khẩu học. Điều này phần nào chỉ ra một nhóm người đi qua Jerash đã bị mắc kẹt vào thời điểm đại dịch lan rộng. Nghiên cứu chỉ ra nhiều người không lớn lên tại Jerash, mà thuộc những cộng đồng ở các khu đô thị rộng lớn hơn tại Jordan thời cổ đại.
“Những cộng đồng người luôn di chuyển. Họ sống du mục, dễ bị tổn thương, và thường thì họ dễ phân tán. Tại Jerash, họ như được tập hợp từ một cuộc khủng hoảng”, bà Jiang nói.
