GIÚP HỌC SINH TÌM NGHỀ, TỔ HỢP MÔN
Trăn trở trước việc giáo viên (GV) và chuyên gia không có nhiều thời gian tư vấn hướng nghiệp trong khi trên mạng lại ít có trang web, ứng dụng hỗ trợ vấn đề này, thầy Đặng Minh Trung, GV toán Trường THCS Dĩ An (TP.HCM), đã thiết kế một trang web có tích hợp AI nhằm giúp cá nhân hóa hồ sơ, gợi ý lộ trình học tập và cả nghề nghiệp cho từng học sinh (HS).
Tính từ cuối năm 2024 tới nay, đã có hơn 1.000 lượt HS lớp 9 được định hướng nghề nghiệp miễn phí qua nền tảng này. Trong số đó, hơn 90% hiểu rõ hơn điểm mạnh, sở thích và nghề nghiệp phù hợp; hơn 90% HS tự tin hơn khi chọn tổ hợp môn, nguyện vọng vào lớp 10 THPT. Trang web còn giúp tăng mạnh tỷ lệ HS biết thêm ngành nghề mới ngoài các công việc quen thuộc, theo kết quả khảo sát do nam GV thực hiện.
Thầy Trung kể, việc xây dựng nền tảng hướng nghiệp cho HS lớp 9 bắt đầu từ nhiều nguyên nhân. Thứ nhất, chương trình giáo dục hiện hành yêu cầu HS chọn tổ hợp môn ngay từ lớp 10, khiến THCS trở thành "thời điểm vàng" cho công tác hướng nghiệp. Thứ hai, môn hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp chưa có "bộ công cụ hỗ trợ" giúp GV tư vấn, hướng nghiệp cho HS, chủ yếu là lý thuyết và dựa trên các phương pháp truyền thống.
Học sinh sử dụng công cụ hướng nghiệp có tích hợp AI
ẢNH: NVCC
"Với sự hỗ trợ từ AI, tôi phát triển nền tảng trắc nghiệm dựa trên lý thuyết Holland, tài liệu của Tổ chức Lao động quốc tế. Sau khi trả lời xong các câu hỏi, hệ thống sẽ ra kết quả gồm 6 nhóm tính cách (RIASEC) để các em hiểu mình phù hợp với những nhóm ngành nào, từ đó có sự cân nhắc công việc phù hợp", thầy Trung nói.
Trên cơ sở đó, nhà trường và các cơ sở giáo dục có thể tư vấn theo nhóm ngành cụ thể thay vì chỉ tư vấn đại trà cho hàng ngàn HS cùng lúc như một số sự kiện hướng nghiệp hiện nay. Trang web cũng có chatbot tư vấn cho HS, tuy nhiên nó chỉ trả lời những câu liên quan đến tài liệu GV cung cấp. Nếu hỏi ngoài phạm vi, hệ thống sẽ từ chối trả lời và yêu cầu HS trao đổi trực tiếp với thầy cô.
"Nhìn chung mô hình hướng nghiệp bắt đầu với việc tổng hợp thông tin từ HS, sau đó phân loại các em vào các nhóm. Từ đây, thầy cô và chuyên gia sẽ phân tích chuyên sâu cho từng nhóm cụ thể. Bước cuối cùng là cha mẹ dựa trên những chứng cứ khoa học để giúp HS đưa ra quyết định và thực tế thì vai trò của cha mẹ luôn là quan trọng nhất", thầy Trung nhận định.
Một điểm cần lưu ý, theo thầy Trung, những sản phẩm AI phục vụ việc hướng nghiệp phải đưa ra thông tin minh bạch và không được thu thập các thông tin cá nhân của HS. "Như với nền tảng của tôi, các em chỉ điền tên và sau khi hoàn thành trắc nghiệm, thông tin sẽ bị xóa ngay lập tức để bảo đảm an toàn cho các em trên môi trường AI", thầy Trung nhấn mạnh.
TRỰC QUAN HÓA CÔNG VIỆC TƯƠNG LAI
Song song với nỗ lực từ trường học, một số chương trình hướng nghiệp bằng AI cũng đang được xúc tiến, như Chương trình đánh giá năng lực và tư vấn hướng nghiệp phát triển học tập suốt đời cho HS phổ thông do Trung tâm khu vực về học tập suốt đời của SEAMEO sáng lập với sự đồng hành của các đối tác trong và ngoài nước. Chương trình dành cho HS từ lớp 4 - 12.
Ông Mai Tze Woei, Giám đốc Công ty COGNOTIV (Singapore), một trong những đối tác của chương trình, chia sẻ rằng ở khía cạnh hướng nghiệp, AI có thể gợi mở cho HS các kỹ năng cần thiết để ứng tuyển việc làm nào đó, dựa trên ưu và nhược điểm của HS; đồng thời có thể tổng hợp, chọn lọc nhu cầu lẫn yêu cầu của công việc đó trên thị trường lao động một cách nhanh chóng để cung cấp thông tin cho người dùng.
Vai trò giám sát của con người
AI cũng đang được các trường ĐH sử dụng trong quá trình tuyển sinh, đơn cử như ở Trường ĐH Anh quốc VN (BUV). Theo GS Rick Bennett, Phó hiệu trưởng kiêm Phó chủ tịch BUV, trường dùng AI để phân tích dữ liệu, nâng cao hiệu quả quy trình hỗ trợ người học, cá nhân hóa thông tin và trải nghiệm tiếp cận đồng thời đảm bảo tính minh bạch, đạo đức và vai trò giám sát của con người. "Chúng tôi không coi AI là công cụ thay thế chuyên viên tư vấn, bởi AI chỉ hỗ trợ xử lý dữ liệu, còn con người mới là bên có thể xây dựng niềm tin, định hướng dài hạn cho người học và gia đình, đặc biệt trong những quyết định giáo dục mang tính bước ngoặt", ông nói.
Trong thời đại AI, ông Bennett nhận định tuyển sinh không còn là quá trình cung cấp thông tin mà là quá trình định hướng và đồng hành. Bởi với người trẻ, nhất là thế hệ Alpha, thách thức lớn nhất không phải là thiếu lựa chọn mà là một tương lai ngành nghề khó dự báo, nơi kỹ năng và năng lực thích ứng quan trọng hơn việc "chốt" một ngành học cố định.
Ở bức tranh rộng lớn hơn, AI có thể giúp so sánh các đầu việc, thu nhập và thậm chí là con đường thăng tiến giữa các ngành nghề khác nhau, tạo tiền đề để HS hình dung rõ hơn công việc đang nhắm tới, theo bà Đinh Kim Phượng, quyền Giám đốc Kenan Foundation Asia tại VN - tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở ở Thái Lan chuyên hỗ trợ VN chuyển đổi giáo dục.
Không chỉ HS, AI còn cung cấp thông tin để cha mẹ có thể hỗ trợ con cái tốt hơn trên hành trình chọn lựa nghề nghiệp. Tuy nhiên, cha mẹ khi sử dụng nội dung từ AI cần phải kiểm chứng lại thông tin cũng như có sự cân nhắc phù hợp dựa trên đặc điểm của chính con mình mà cha mẹ quan sát được.
"Không chỉ định hướng nghề nghiệp, AI còn có thể giải đáp những băn khoăn tâm lý, những khúc mắc trên hành trình chọn nghề mà trước đây HS phải tìm tới cha mẹ hay chuyên gia", bà Phượng nói thêm.
Thạc sĩ Trần Thị Ngọc Thủy trong một buổi tư vấn hướng nghiệp cho học sinh
ảnh: NVCC
TIỀM ẨN RỦI RO KHI HƯỚNG NGHIỆP DỰA TRÊN MÔ TẢ CÁ NHÂN
Trên bình diện quốc tế, thạc sĩ Trần Thị Ngọc Thủy, chuyên ngành định hướng và phát triển nghề nghiệp ĐH Queensland (Úc), hiện là Giám đốc điều hành SiF Career, cho biết một số nước đang bắt đầu chú trọng công tác hướng nghiệp bằng AI. Chẳng hạn, Mỹ có nhiều ứng dụng và nền tảng giúp cung cấp thông tin hướng nghiệp, Anh có chatbot để đặt câu hỏi chuyên về hướng nghiệp với độ tin cậy tương đối cao.
Ngược lại, trong bối cảnh VN, các nền tảng hướng nghiệp ứng dụng AI gần như chưa có. Do đó, GV và HS thường phải tìm tới các công cụ AI đa chức năng nhưng không chuyên sâu như ChatGPT.
Một vấn đề khác cần chú ý là AI có thể hỗ trợ HS tốt ở phần hiểu nghề, tức có thể giúp mô tả ngành nghề, vị trí công việc, xu hướng thị trường lao động, đặc biệt với những nghề mới hoặc ít người biết đến. Tuy nhiên, việc yêu cầu AI tư vấn, hướng nghiệp dựa trên mô tả cá nhân lại tiềm ẩn rủi ro, bởi đôi khi các em lại chưa hiểu đúng và đủ về chính mình, dẫn đến việc đưa thông tin đầu vào sai và nhận kết quả cũng sẽ chưa chính xác.
Việc mô tả cá nhân, hay nói cách khác là "vẽ chân dung" bản thân, cũng là khâu quan trọng cần có sự tham gia của con người - ở đây là người cố vấn nghề nghiệp. Bởi lẽ để hiểu mình, các bạn vừa phải phản tư vừa phải có sự đối thoại, nhận phản hồi từ người khác để xem những điều mình tự miêu tả về bản thân đã chính xác chưa, hay chỉ đúng ở một số bối cảnh nhất định.
"Như có một trường hợp HS tự nhận mình thích giao tiếp, nhưng khi hỏi thêm thì mới phát hiện bạn chỉ bắt chuyện được với người quen trong không gian nhỏ; còn nếu bạn ở một hội trường lớn, đông người lạ thì bạn lại không thể giao tiếp được với ai", chị Thủy nêu ví dụ.
Đó cũng là lý do thạc sĩ Thủy phát triển chương trình quyết định nghề nghiệp đủ thông tin, nhằm giúp HS hiểu mình và hiểu những nguồn lực mình đang có như sức khỏe, kinh tế gia đình...; song song đó là chân dung công việc mình đang hướng tới. Đây là những thông tin HS cần có để đưa ra quyết định nghề nghiệp tốt nhất. Trong quá trình này, AI có thể hỗ trợ thông tin cho HS, GV và phụ huynh, tuy nhiên cần kiểm chứng lại với các nguồn khác.
