Đúng 0 giờ ngày 16.11 âm lịch (tức ngày 4.1), đình thần An Khánh (khu Thủ Thiêm, phường An Khánh) lại bước vào một trong những nghi thức mộc dục trang trọng và thiêng liêng nhất năm. Đây không chỉ là một nghi lễ làm sạch ban thờ thông thường mà còn là sự kết nối tâm linh sâu sắc, bảo tồn những giá trị văn hóa trăm năm của vùng Nam bộ.
Ông Lê Văn Tốt, Trưởng ban quý tế đình thần An Khánh, người đã gắn bó với ngôi đình hơn 30 năm, cho biết lễ mộc dục tại đình theo dân gian chính là lễ "tắm Ông".
Đúng 0 giờ ngày 16.11 âm lịch, ban quý tế đình An Khánh thực hiện lễ mộc dục, một trong những nghi thức trong lễ Kỳ Yên hằng năm ở đây
ẢNH: PHẠM HỮU
Các thành viên trong ban quý tế mang những bảo vật có tuổi đời hơn trăm năm từ ban thờ xuống để lau chùi sau một năm
ẢNH: PHẠM HỮU
Khi biết tin lễ, người dân địa phương và nhiều nơi tìm đến chứng kiến giây phút một năm mới có một lần ở đình
ẢNH: PHẠM HỮU
Trăm năm qua, nghi lễ này được ấn định vào thời điểm 0 giờ đêm ngày 16.11 âm lịch hằng năm. Đây là khoảnh khắc giao thời giữa ngày và đêm, lúc khí trời trong lành nhất nên luôn được chọn làm lễ tại đình. Ở ban thờ chính, những vật thờ cúng chính yếu ít khi được động chạm đến, cho nên chỉ đến ngày giờ đã định, ban quý tế mới thực hiện việc lau chùi một cách cẩn trọng nhất.
Quy trình lễ mộc dục đòi hỏi sự tinh tế và tinh khiết một cách tuyệt đối. Các linh vật được đưa xuống một chiếc bàn riêng để lau chùi. Nước dùng để lau chùi là nước tinh khiết hòa cùng hoa tươi hoặc nước gừng thơm, đảm bảo không sử dụng các chất tẩy rửa mạnh gây hư hại cổ vật.
Theo ông Tốt, tâm điểm của lễ mộc dục là việc chăm sóc các báu vật của đình như: Sắc phong của vua Tự Đức ban năm 1852, các bộ ấn triều đại nhà Nguyễn và tấm linh vị bằng vải thêu cổ xưa.
Tấm sắc phong bằng giấy cổ xưa. Trong đó ghi rõ địa danh, công ơn của vị thần cũng như tước hiệu mà nhà vua ban phong cho vị thần là "Quảng Hậu Chánh Trực". Bộ Ấn tín có từ thời nhà Nguyễn. Trong đó, có một chiếc ấn liên quan đến tín ngưỡng Quang Thánh Đế Quân và một chiếc ấn trên đầu có hình rồng, biểu tượng cho quyền uy của nhà vua. Những chiếc ấn này được khắc các chữ đặc trưng tùy theo thời đại sử dụng.
Bên cạnh đó là linh vị. Đây là một tấm vải thêu cổ ghi danh tính và chức vụ của vị thần được thờ tại đình là Trần Thống Quân (còn gọi là Hà Quảng Thống Sư, Doanh Lộc Tri Thủy Bộ Chi Thần). Trên linh vị còn ghi các địa danh hành chính xưa như: tỉnh Gia Định, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình.
Bảo vật đầu tiên được mở ra là tấm sắc phong bằng giấy cổ xưa được vua Tự Đức phong tặng vào năm 1852
ẢNH: PHẠM HỮU
Kèm theo đó là ấn tín được vua ban cùng thời điểm với sắc phong. Bên trên ấn tín có chạm khắc hình rồng tinh xảo
ẢNH: PHẠM HỮU
Linh vị được làm từ vải thêu cổ ghi danh tính và chức vụ của vị thần được thờ tại đình là Trần Thống Quân
ẢNH: PHẠM HỮU
"Tấm linh vị đã rất nhiều năm, chúng tôi phải để trong tráp, bọc nilon và dùng các phương tiện khác để hút ẩm, tránh hư hỏng. Mỗi năm một lần, ban quý tế trình những lưu vật này ra cho người dân cùng xem để chứng minh rằng những kỷ vật của cha ông vẫn được gìn giữ vẹn nguyên qua bao biến động của thời gian", ông Tốt chia sẻ.
Lễ mộc dục ở đình An Khánh không chỉ là nghi thức tẩy rửa ban thờ mà còn là dịp để hậu thế tỏ lòng thành kính với các vị thần linh, như thần Thành Hoàng Bổn Cảnh Trần Thống Quân, người có công trông nom sông nước, bảo vệ xóm làng khi xưa.
Theo tư liệu, đình thần An Khánh là một trong những di tích lịch sử lâu đời và tiêu biểu của vùng đất Thủ Đức - Sài Gòn - Gia Định xưa. Ngôi đình được hình thành vào khoảng cuối thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 18, khi những lưu dân từ miền Trung theo chân chúa Nguyễn vào Nam khai hoang lập ấp.
Giữa vùng đất còn hoang sơ, nhà cửa thưa thớt, người dân dựng đình để thờ Thành Hoàng Bổn Cảnh, tưởng nhớ bậc tiền nhân và tạo dựng nơi sinh hoạt chung của cộng đồng. Từ đó, đình trở thành trung tâm văn hóa - tín ngưỡng của làng An Khánh trong suốt nhiều thế hệ.
Trải qua thời Nguyễn, đình được sắc phong, mở rộng và bài trí thêm nhiều hoành phi, liễn đối, cùng các cổ vật mang giá trị nghệ thuật đặc trưng Nam bộ.
Lễ Kỳ Yên - nghi lễ quan trọng nhất của đình làng - được duy trì đều đặn hằng năm, thể hiện ước vọng bình an, mùa màng thuận lợi và cuộc sống ấm no. Trong giai đoạn này, đình cũng là nơi họp bàn việc làng, giáo dục con trẻ và gắn kết tình làng nghĩa xóm, đúng với vai trò "hồn làng Việt" của các thiết chế đình làng xưa.
Ngay sau khi lễ mộc dục kết thúc, các bảo vật được đưa lại ban thờ chính
ẢNH: PHẠM HỮU
Bên cạnh các cổ vật đặt trên ban thờ là những kỷ vật trong lăng mộ của Bổn Cảnh Thần Hoàng - Trần Thống Quân
ẢNH: PHẠM HỮU
Đình thần An Khánh nay nằm tại khu đô thị Thủ Thiêm, thuộc phường An Khánh, xung quanh là những cao ốc hiện đại
ẢNH: PHẠM HỮU
Khi thực dân Pháp đặt ách cai trị ở Nam kỳ, vùng Thủ Đức - An Khánh chịu nhiều biến động. Dù vậy, đình vẫn giữ vai trò chỗ dựa tinh thần cho dân làng. Nhiều sĩ phu yêu nước chọn đình làm nơi lánh nạn, họp kín hoặc nuôi giấu tài liệu, bởi đây là nơi kẻ thù ít ngờ tới.
Đến thời kháng chiến chống Mỹ, An Khánh là vùng ven đô quan trọng, thuận lợi cho hoạt động cách mạng. Đình thần An Khánh từng là nơi trú quân, hội họp của cán bộ, là "căn cứ lòng dân" góp phần vào phong trào đấu tranh của địa phương.
Sau ngày đất nước thống nhất, An Khánh bước vào giai đoạn đô thị hóa mạnh mẽ. Cùng với sự thay đổi diện mạo thành phố, đình đứng trước nguy cơ xuống cấp. Tuy vậy, người dân vẫn kiên trì bảo vệ, xem đình như cội nguồn văn hóa của địa phương. Đình được phục dựng khang trang cổ kính giữa kiến trúc truyền thống và cảnh quan xen lẫn giữa các cao ốc hiện đại.
