Ông là Hồ Văn Hồi (ở bản Pa Nho, xã Khe Sanh), người được bà con trong vùng trìu mến gọi là người "giữ hồn thổ cẩm".
Nghệ nhân Hồ Văn Hồi
ẢNH: THANH LỘC
Lặng lẽ tìm lại nghề xưa
Một ngày mùa xuân ở bản Pa Nho, trong căn nhà nhỏ, tiếng khung cửi vang lên đều đặn giữa không gian tĩnh lặng. Ngồi bên khung dệt, không phải là một người phụ nữ mà là một người đàn ông rắn rỏi, ông là nghệ nhân Hồ Văn Hồi. Ông tỉ mỉ đưa từng sợi chỉ qua lại, chăm chú như đang... dệt lại câu chuyện của đồng bào mình.
Hơn 20 năm trước, khi còn là một trai bản, khỏe như con nai, con hoẵng trên rừng và căng tràn nhựa sống, Hồ Văn Hồi bắt đầu nhận ra nghề dệt thổ cẩm của người Vân Kiều, Pa Cô dần thưa vắng. Những tấm váy áo rực rỡ từng gắn bó với đời sống của đồng bào ngày càng ít xuất hiện, nhiều phụ nữ trẻ không còn biết dệt. Ông biết sự tiện lợi, dễ mua, dễ mặc của quần áo người miền xuôi như ngày càng "bóp nghẹt" tấm áo thổ cẩm truyền thống.
"Lúc đó tôi thấy tiếc lắm. Nghề của ông bà mình làm ra những bộ đồ đẹp như vậy mà dần dần không còn ai làm nữa", ông nhớ lại.
Nghệ nhân Hồ Văn Hồi bên khung cửi
ẢNH: THANH LỘC
Thế là ông Hồi bắt đầu đi khắp các bản làng tìm gặp những nghệ nhân lớn tuổi còn giữ nghề. Chỉ cần nghe tên, biết danh những nghệ nhân thổ cẩm, ông đều lặn lội đến tìm gặp, dù xa đến đâu. Ông ngồi hàng giờ bên khung cửi của họ để học cách se sợi, lên khung, dệt hoa văn.
"Tôi đi tìm các nghệ nhân dệt vải của đồng bào mình rồi mày mò làm theo. Lúc đầu dệt tấm vải chưa đẹp, nhưng khi dệt được tấm đầu tiên thì mừng lắm", ông kể.
Từ những tấm vải còn vụng về ban đầu, ông Hồi tiếp tục học hỏi, tìm lại các họa tiết cổ truyền. Mỗi hoa văn đều mang ý nghĩa riêng, có họa tiết tượng trưng cho núi rừng, có hoa văn gợi hình dòng suối hay cuộc sống của người Vân Kiều, Pa Cô giữa đại ngàn. Nhờ sự kiên trì ấy, đôi tay ông dần trở nên thuần thục, những tấm thổ cẩm ngày một sắc nét và tinh tế hơn. Đến một ngày, ông Hồi chợt nhận ra rằng, tấm vải thổ cẩm mình dệt nên, không thua kém mấy với những người đã dạy dỗ mình. Thậm chí với sức trẻ và sự linh hoạt vốn có, thời gian ông dụng công còn nhanh hơn…
Nghệ nhân Hồ Văn Hồi hướng dẫn cách dệt thổ cẩm cho những người có cùng đam mê
ẢNH: THANH LỘC
Truyền nghề cho lớp trẻ
Với nghệ nhân Hồ Văn Hồi, giữ nghề không chỉ là biết dệt mà còn phải truyền lại cho người khác. "Tôi đã từng trẻ, nhưng rồi tôi cũng sẽ già đi, tôi không muốn đưa hết tất cả những gì mình biết qua nhiều năm tháng kiếm tìm cùng tôi xuống… mồ", ông Hồi nói, vừa dí dỏm nhưng cũng thoáng suy tư.
Vậy nên, khi đã thành thạo kỹ thuật, ông Hồi bắt đầu mở những lớp dạy dệt thổ cẩm cho phụ nữ trong bản Pa Nho và các vùng lân cận. Các lớp học đều miễn phí, bởi người dạy chỉ làm vì… đam mê. Ban đầu lớp học chỉ vài người, nhưng rồi ngày càng đông hơn. Mới hay, có rất nhiều người Vân Kiều, Pa Cô như nghệ nhân Hồi, đều có tấm lòng với manh áo truyền thống, chỉ là chưa có ai khơi gợi, tiếp thêm sự hứng khởi, tin yêu.
Các họa tiết trên tấm áo thổ cẩm người Vân Kiều
ẢNH: THANH LỘC
Chị Hồ Thị Thới, một học viên gắn bó lâu năm với nghệ nhân Hồ Văn Hồi, cho biết chị theo học từ năm 2007. "Sau khi được thầy Hồi chỉ dạy, tôi đã tự dệt được váy và áo. Những sản phẩm đó mang ra bán, bà con đón nhận rất tích cực", chị Thới nói.
Để dệt được một chiếc áo truyền thống với những họa tiết cầu kỳ, nghệ nhân Hồ Văn Hồi phải mất gần một tuần. Công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ, bởi chỉ cần sai một chi tiết nhỏ là phải tháo ra làm lại. Nhưng khi đã có những "đồng đội" bên mình, thời gian tạo nên một tấm áo sẽ nhanh hơn. Biết thế, nên dù vất vả, dù không kiếm được thêm "cắc bạc" nào ông vẫn kiên trì bởi tin rằng khi nhiều người biết dệt thì nghề truyền thống mới có thể tồn tại lâu dài.
Không chỉ dạy dệt, ông còn truyền dạy nhiều giá trị văn hóa khác của đồng bào Vân Kiều, Pa Cô. Bởi khắp núi rừng này đều biết, ngoài là một nghệ nhân thổ cẩm, ông Hồi chơi được và chơi rất hay nhiều loại nhạc cụ truyền thống như cồng, chiêng, khèn bè… Cả những điệu múa từ thời tổ tiên, với trí nhớ siêu phàm của mình, ông vẫn nhớ từng chi tiết, dù nhiều người đã quên.
Nghệ nhân Hồ Văn Hồi biết chơi nhiều loại nhạc cụ dân tộc
ẢNH: THANH LỘC
Cũng như việc không muốn dệt vải một mình, ông Hồi lại đem những tiếng cồng chiêng, tiếng khèn đến những điệu múa truyền thống, kiên nhẫn hướng dẫn cho lớp trẻ trong bản.
Những buổi học thường diễn ra vào buổi tối, khi công việc nương rẫy đã xong. Tiếng cồng chiêng vang lên giữa bản làng, vừa như một lớp học, vừa như một cách để gìn giữ nhịp sống văn hóa của cộng đồng.
"Tôi mong nghề dệt thổ cẩm và cồng chiêng luôn được duy trì trong bản làng để lớp trẻ sau này còn biết", ông nói, đầy giản dị.
Ông Hồ Văn Hồi (giữa) là hạt nhân trong việc xây dựng văn hóa địa phương
ẢNH: THANH LỘC
Bản làng Vân Kiều rất cần gìn giữ những nét văn hóa truyền thống
ẢNH: THANH LỘC
Ước mơ từ tấm thổ cẩm
Những nỗ lực lặng thầm của nghệ nhân Hồ Văn Hồi đã góp phần làm hồi sinh nghề dệt thổ cẩm ở bản Pa Nho. Không chỉ là những tấm vải đẹp, thổ cẩm còn giúp nhiều phụ nữ trong bản có thêm nguồn thu nhập.
Theo bà Thái Thị Nga, Chủ tịch UBND xã Khe Sanh, địa phương đang hướng tới khôi phục và phát triển các nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, mây tre đan, đồng thời bảo tồn văn hóa cồng chiêng.
"Chúng tôi muốn hình thành các điểm du lịch cộng đồng gắn với văn hóa bản địa. Những nghệ nhân như anh Hồ Văn Hồi đóng vai trò rất quan trọng trong việc gìn giữ và truyền dạy các giá trị văn hóa này. Nói không ngoa, anh ấy là "hạt giống đỏ", "hạt nhân" không thể thiếu cho nhiều kế hoạch xây dựng văn hóa đậm đà bản sắc của chính quyền lúc này", bà Nga cho biết.
Chiều muộn ở bản Pa Nho, khói bếp bắt đầu bay lên từ những mái nhà sàn. Trong căn nhà nhỏ, nghệ nhân Hồ Văn Hồi vẫn lặng lẽ bên khung cửi. Tiếng dệt vang lên đều đặn như nhịp thở của núi rừng.
Hơn 20 năm qua, ông đã dệt không biết bao nhiêu tấm thổ cẩm và truyền nghề cho nhiều người trong bản. Nhưng khi nói về những việc mình đã làm, ông chỉ cười hiền, nói ra ước mơ dung dị như nhiều câu nói khác của chính mình trước đó, rằng: "Tôi chỉ muốn nghề của ông bà mình còn mãi".
