Ngày 23 tháng chạp hằng năm, nhiều gia đình Việt làm lễ cúng ông Táo về trời. Đây được xem là một trong những nghi lễ mở đầu cho mùa tết cổ truyền, gắn với tín ngưỡng dân gian lâu đời về thần bếp và hạnh phúc gia đình.
Mâm cúng ông Táo ngày 23 tháng chạp của người Việt
ẢNH: NVCC
Nguồn gốc ngày ông Táo về trời?
TS văn hóa Trần Long cho biết, trong dân gian có nhiều dị bản khác nhau về nguồn gốc Táo quân, nhưng tựu trung đều xoay quanh câu chuyện "hai ông một bà", đề cao nghĩa tình và lòng thủy chung.
Theo tích phổ biến nhất, xưa kia có vợ chồng Trọng Cao - Thị Nhi, sống với nhau lâu ngày nhưng không con cái nên hay cãi vã. Một lần nóng giận, Trọng Cao đánh vợ, Thị Nhi bỏ đi rồi nên duyên với Phạm Lang. Về sau, Trọng Cao hối hận, đi khắp nơi tìm vợ cũ, đến mức phải hành khất.
Hình ảnh cá chép gắn với ngày cúng ông Táo
ẢNH: NVCC
Trong một lần xin ăn, Trọng Cao tình cờ gặp lại Thị Nhi tại nhà Phạm Lang. Vì xấu hổ và không biết giải thích thế nào, Thị Nhi nhảy vào đống lửa tự vẫn. Trọng Cao thương nghĩa cũng lao theo, Phạm Lang thấy vợ chết cũng nhảy vào lửa.
Cảm động trước nghĩa tình của cả ba người, Ngọc Hoàng phong cho họ làm Táo quân: Phạm Lang là Thổ công trông coi bếp núc, Trọng Cao là Thổ địa trông việc trong nhà, Thị Nhi là Thổ kỳ trông việc chợ búa. Từ đó dân gian có câu: "Thế gian một vợ một chồng/Chẳng như vua bếp hai ông một bà".
Dân gian tưởng nhớ đến 3 người nên lập bàn thờ trong bếp để 3 người cùng cai quản việc bếp núc. Người dân tin rằng, vào ngày ông Táo lên chầu Ngọc Hoàng để báo cáo những việc tai nghe mắt thấy ở trần gian.
Vì sao người Việt cúng ông Táo ngày 23 tháng chạp
PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ, giảng viên cao cấp Viện Phát triển năng lực lãnh đạo, Đại học Quốc gia TP.HCM, cho biết phong tục cúng ông Táo bắt nguồn từ lối sống nông nghiệp truyền thống. Với người Việt, bếp lửa là biểu tượng của sự ấm cúng, sum họp và hạnh phúc gia đình. Vì vậy, thần bếp được xem là vị thần bảo hộ cho đời sống gia đình.
Trong quan niệm cổ, Táo quân có nhiệm vụ ghi chép mọi việc tốt xấu của các thành viên trong gia đình suốt một năm, đến cuối năm sẽ lên thiên đình báo cáo Ngọc Hoàng để định phúc họa năm sau.
Thú vị là thuở xưa, chỉ giới quý tộc mới cúng ông Táo vào ngày 23 tháng chạp, dân thường cúng vào ngày 24. Về sau, khi sự phân biệt này mờ dần, người Việt thống nhất chọn ngày 23.
Người Việt thường thả cá chép phóng sinh vào ngày cúng ông Táo
ẢNH: DƯƠNG LAN
Con số 23 được xem là mang ý nghĩa dương tính và may mắn trong triết lý ngũ hành. Cụ thể, ngày 23 là ngày lẻ, mang thuộc tính dương; đồng thời con số 23 có thể tách thành 2 + 3= 5, số 5 trong triết lý ngũ hành là số trung tâm trong cấu trúc không gian vũ trụ, được tin là con số linh thiêng, biểu trưng của sự may mắn.
Ngày nay, một số gia đình người Việt gốc Hoa ở Đồng bằng sông Cửu Long vẫn giữ tục đưa ông Táo về trời ngày 24 tháng chạp.
Về ý nghĩa cúng ông Táo về trời, PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ giải thích, đó là giáo dục đức hạnh và tinh thần hướng thiện cho mỗi cá nhân trong gia đình.
Các gia đình thờ Táo quân, đến cuối năm trang trọng làm lễ tiễn đưa ông Táo về trời thể hiện tấm lòng cảm tạ trời đất và thần bếp đã bảo hộ và ban phúc lành cho gia đình suốt 1 năm qua.
Cúng ông Táo cũng là gửi gắm hy vọng cho một năm mới thịnh vượng, hạnh phúc, đồng thời cũng gửi đi thông điệp về thái độ sống chân thành, hướng thiện của gia đình trong thời gian tới.
"Sau lễ tiễn đưa ông Táo về trời là những nghi lễ, phong tục đẹp của những ngày tết truyền thống được tổ chức, tất cả họp lại thành một chuỗi các hoạt động mang tính gìn giữ, lưu truyền và nhắc nhớ bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc. Đó chính là những lý do chính để phong tục thờ phụng và tiễn đưa ông Táo về trời tiếp tục được tiếp tục gìn giữ trong đời sống đương đại", PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ chia sẻ.
Hình ảnh ông Táo cưỡi cá chép về trời là nét đặc trưng riêng của văn hóa Việt. Theo PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ, trong văn hóa Trung Hoa, Táo quân thường cưỡi ngựa vì gắn với đời sống lục địa. Trong khi đó, người Việt sống trong môi trường sông nước nên chọn cá chép làm phương tiện.
Cá chép còn gắn với tích "vượt vũ môn hóa rồng", biểu trưng cho sự nỗ lực, bền bỉ để đạt thành công. Vì rồng là linh vật dành cho hoàng gia, dân gian dùng cá chép - loài vật quen thuộc ngoài đời - để gửi gắm ước mong "hóa rồng" trong năm mới.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, việc phóng sinh cá chép trong ngày 23 tháng chạp không chỉ mang ý nghĩa tiễn ông Táo về trời, mà còn thể hiện khát vọng vượt khó, cầu mong gia đình an khang, thịnh vượng và hướng thiện trong năm mới.
